(untitled) (TSBS Bildiriler Dergisi, 2021)
Şehitlik kavramı günümüzde pek çok farklı durumda başvurulan, üzerine söz söylenen, tartışma konusu olan bir olgu haline gelmiştir. Medyada “vatan şehidi,” “demokrasi şehidi,” “devrim şehidi,” “yangın şehidi,” “futbol şehidi” gibi her yeni durumda bir yenisi eklenen farklı şehitlik nitelemeleri ile karşılaşılmaktadır. Öte yandan bilimsel çalışmalarda şehitlik kavramı üzerinden bir araştırma yapıldığında bilhassa Batı literatüründe şehitliğin cihatla ilişkili olarak terör ve intihar eylemleri bağlamında ele alındığı görülmektedir. Bu nedenle şehitlik olgusunun ilk ortaya çıkış bağlamının, “şehîd” kelimesinin bugünkü manalarını kazanma sürecinin ortaya çıkarılması mevzubahis kullanım alanlarını ve şehitlikle ilgili güncel tartışmaları anlamaya ışık tutması açısından önem arz etmektedir. İlgili literatürde şehitlik olgusunun kökeni ile ilgili bir inceleme yapıldığında, kavramın İngilizce literatürdeki karşılığı olan “martyrdom” kelimesinin kökeni ve bugünkü manayı kazanma süreci hakkında kesin ve detaylı bilgilere ulaşmak mümkün iken İslamî şehitlik olgusu hakkında bir muğlaklık söz konusudur. Bu durumun iki açıklaması olabileceği düşünülmektedir: İlki, Batı literatüründeki çalışmalarda şehitliğin kökeni ile ilgili, şehitlik olgusunun Grek-Helen ve Yahudi-Hıristiyan geleneğinden ödünç alındığı, “şehîd” teriminin de Latin dillerindeki karşılığı olan “martus”tan tercüme edildiği iddiasına dayanılmasıdır. İkincisi ise Türkçe literatürdeki ilgili çalışmalarda böyle bir köken araştırmasına hiç girilmeyerek “şehîd” kelimesinin sözlük anlamları ile şehitlikle ilgili âyet ve hadislere yer verilmekle yetinilmesidir. Bu çalışmanın amacı, şehîd ve şehâdet kavramlarının anlam yörüngesinin açığa çıkarılması, zamanla yüklendikleri manâların tespit edilmesi ve kavramın kullanıldığı çağdaş durum ve vakalarla nasıl ilişkilendirilebileceğini analiz etmektir. Konunun tarihsel boyutuna özellikle dikkat ederek, ilgili literatürde karşımıza çıkan belirli olayları metinselligi içinde değerlendirip anlamlarını anlaşılır kılmayı amaçlayan betimleyici bir yöntem kullandık. Bu literatür, İslam tarihinin birincil kaynakları, Arap kültür ve toplumsal yapısını yansıtan Arap şiiri ile şehitlikle ilgili ayet ve hadisleri içermektedir. Batılı araştırmacıların ödünç alma iddialarının somut bir delile dayanmadığı; savaşmanın ve savaşta ölme idealinin İslamiyet öncesi Arap toplumunda da asil bir eylem olarak algılandığı; şehîd kelimesini oluşturan “ş-h-d” fiil kökünün Arap şiirlerinde “savaşa katılmak” manasında kullanılmakta olduğu; bugünkü manâda şehit kavramının ilk olarak Mûte Savaşı’nda şehit olanlara dair, Hassân b. Sâbit’in şiirinde “müsteşhidîn” olarak kullanıldığı çalışmada ulaşılan temel sonuçlar olmuştur.