(untitled) (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Abdullatif Harpûtî (öl.1916) İstanbul Dârülfünun’da “Kelâm ilmi” profesörü olarak görev yapan son dönem Osmanlı âlimlerindendir. Kelâm ilmindeki eksikleri görüp yöntem ve içerik olarak bazı değişiklikler yapılması gerektiğini savunan Harpûtî, kelâm ilminde üçüncü tedvin zamanının geldiğini ve bu tedvinin asrın âlimleri üzerine vâcib olduğunu ifade eder. Kendisi de Tenḳīḥu’l-kelâm isimli eseri ile bu döneme örneklik teşkil etmeye çalışmıştır. Mukaddime, ilâhiyat, nübüvvet, sem’iyyât ve imâmet bölümlerinden oluşan eserini, batı dünyasında ortaya çıkan düşünce akımlarına karşı deliller getirerek ele almıştır. Harpûtî, inanç meselelerinde, aklî metodlarla ortaya konulan ilmi verilerin zamanla değiştiğini belirtir. Bu sebeple ilahiyât ve nübüvvet gibi bölümleri kaleme alırken zamanının ilmi verileri ışığında farklı bilgileri kullanmıştır. Ayrıca kendi döneminde yeni yaygınlaşmış olan materyalizm, pozitivizm ve ateizm gibi akımların görüşlerine yer vermiş ve bunlara karşı reddiyelerde bulunmuştur. Bizde bu tebliğimizde, Harpûtî’nin isbât-ı vâcib konusunda kullandığı delilleri inceledik. Harpûtî, isbât-ı vâcib delillerini; “filozof ve muhakkik kelâmcıların delili”, “çoğu kelâmcıların izlediği yol” , “enbiyâ ve asfiyânın takip ettiği yol” ve “son dönem ilâhiyatçı filozoflar ve isbât-ı vâcib” alt başlıkları altında incelemiştir. Bu alt başlıklar ile klasik delillerden hangi delili ifade ettiğini net bir şekilde görememekteyiz. Harpûtî, “filozof ve muhakkik kelâmcıların delili” ile imkân delilini; “çoğu kelâmcıların izlediği yol” ile hudûs delilini, “enbiyâ ve asfiyânın takip ettiği yol” ile de gaye ve nizam delilini kast etmiştir. “Son dönem ilâhiyatçı filozoflar ve isbât-ı vâcib” alt başlığı altında imkân delili, hareket delili ve gaye ve nizam delillerini toplamıştır. Çalışmamıza eklemiş olduğumuz fıtrat delilini ise başlıklar içerisinde görememekteyiz. Ancak Harpûtî’nin yapmış olduğu açıklamalardan bu delili de kullandığını tespit etmiş bulunmaktayız. Bu çalışma, Harpûtî’nin kullanmış olduğu isbât-ı vâcib delillerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, yeni ilm-i kelâma kapı aralayan ve yeni ilm-i kelâmın önemli isimlerinden sayılan Harpûtî’nin ispat konusunda kullandığı delillerin neler olduğunu görebilmemiz açısından önemlidir. Bu araştırmada dokümantasyon yöntemi kullanılmış, elde edilen veriler analiz edilerek metne yansıtılmıştır. Araştırma sonucunda Harpûtî’nin imkân, hudûs, gaye ve nizam, hareket ve fıtrat delillerini kullandığı tespit edilmiştir.