(untitled) (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
İnsan, tarihsel süreçlerde farklı tanımlamalara muhatap olmuştur. İnsanın neliği araştırılırken başlangıç noktalarındaki değişkenlik ulaşılan sonuçların da farklılaşmasını beraberinde getirmiştir. İnsan tarafından üretilen ve dolayısıyla insanla ilgili olan tüm bu kültürel süreçler düşünce dünyamızı, evren tasavvurumuzu, ideal arayışımızı ve iyi yaşam deneyimimizi de farklı kılmıştır. İnsan ve insanın varlık yapısıyla ilgili hususları varlık bütünlüğü içerisinde araştıran insan felsefesi ise kültürel yapıya ait bütün hususları konu edinmiştir. Buradan hareketle kültürü, varoluşa yönelik arka plan oluşturma çabası ya da yüceliğin diğer adı olarak ifade edebiliriz. Hayatın anlamının teorik çerçeve ya da üst anlatılardan ziyade, yaşamın içerisinde inşa edilmesi kültürün karakteristiğini yansıtır. İnsanı farklı kılan şeyi, kültürel varlık olmasına dayandıran felsefî yaklaşım ise 19. yüzyıl sonu itibariyle kendini göstermeye başlamıştır. Bu durum özellikle Aydınlanmanın pozitivist ve ilerlemeci değerleri üzerinden yürütülen tanımlara karşın, insanı antropolojik temellerden hareketle bütünlüklü bir şekilde açıklamaya götürmüştür. Bu doğrultuda açığa çıkan insan felsefesi, en genel anlamıyla insanı kültürel bir varlık olarak biyolojik ve kültürel kökenleri, varoluşunu sağlayan değerleri, kurumları ve geleneklerini konu edinerek ele almaya başlamıştır. 19. yüzyıl sonrasında ideolojilerde “siyasal” olanın “kültürel” olanla yer değiştirmesi kimliğin oluşumunda asıl mücadele alanının kültürel alana kaymasına neden olmuş ve söz konusu durum meselenin önemini artırmıştır. Kültür ve buna bağlı olarak yapılan insan tanımının anahtar rolü ile varoluşun koordinatları yeniden konumlandırılmıştır. Söz konusu durum, felsefî yaklaşıma bağlı insan anlayışı başta olmak üzere, Batı düşüncesinde büyük dönüşümlere neden olmuştur. Türkiye’de ise Meşrutiyet’ten başlayarak Cumhuriyetle birlikte devam eden ve felsefî içerikle de etiketlenen Türkçülük, İslamcılık ve Batıcılık tartışmalarını siyasi tartışmalar olmaktan ziyade, nihai anlamda içerisinde kültür, medeniyet ve değer tasarımlarının olduğu tartışmalar olarak görebiliriz. Ayrıca birçok düşünürümüzün bir kavram ve gerçeklik olarak “kültür”e ilgi gösterdiğini ve kültürle ilgili önemli kavrayışlar, düşünceler ve öneriler ortaya koyduğunu tespit edebiliriz. Söz konusu arayışların Cumhuriyet Türkiyesi’nde yaşanan gelenek-modernlik arası gerilimleri azaltma ve insanımızı kendi içerisinde birliğe götürecek seçeneklerin kullanımını kültür içerisinde belirleme çabasını yansıttığını ifade edebiliriz. Böylece çatışma yerine karşılıklı uyum içerisinde yaşamın anlam örgüsü, ahenk ve dengesinin kültürle şekillenmesi amaçlanmıştır. Buradan hareketle çalışmamız, Hilmi Ziya Ülken, Takiyettin Mengüşoğlu gibi daha erken dönem felsefecilerimizin söz konusu bağlamda girişimlerini merkeze almakla birlikte sonraki dönem (Nurettin Topçu, Bozkurt Güvenç ve Doğan Özlem gibi) felsefecilerimizin meseleye yaklaşımlarını da gözeterek kültür ve insan sorununu karşılaştırmalı olarak ele almaya ve böylece Cumhuriyet dönemi Türk düşüncesinin bir kültür felsefesi olarak yeniden inşasının imkân ve sınırlarına odaklanmaya amaçlamıştır. Çalışmamız sonunda, yukarıda ifade edilen bazı değerli çalışmalara rağmen Cumhuriyet felsefesinde kültürel bir varlık olarak insanı araştırma konusunun yeteri kadar ilgi görmediği için sistematik ve bütünlüklü bir kültür felsefesinin ortaya konulamadığını, söz konusu bağlamda kültürümüzün hakimiyetine bağlı özgün çalışmalara daha fazla ihtiyaç duyulduğunu ifade edebiliriz.