(untitled) (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Osmanlı Kadı Sicillerinde miras paylaşımının çeşitli şekillerde yapıldığı görülmektedir. Bunlardan biri de tehârüc yöntemidir. Tehârüc, vârislerin terekedeki haklarından bir mal karşılığında veya karşılıksız feragat etmeleri anlamına gelen bir İslam miras hukuku terimidir. Mahkeme kayıtlarından yola çıkarak yaklaşık üç buçuk asır önceki Osmanlı İstanbul’unda yaşayan insanların miras hakları konusundaki davalaşmalarına ulaşmak mümkündür. Miras haklarını alamayan bazı vârisler tehârüc yoluyla sulhle anlaşmayı tercih etmişlerdir. Belgelerde görüldüğü üzere tehârüc yoluyla sulh yapan vârislerin hiçbiri kendi hisselerindeki asıl payı veya paylarının bir kısmını alamamış, belli meblağlar karşılığında diğer vârislerle anlaşarak sulh yapmışlardır. Bu çalışmada İstanbul Kadı Sicilleri Bâb Mahkemesi 3 Numaralı Sicil’de (H. 1077/M.1666-1667) yer alan tehârüc belgelerini inceleyerek mahkemeye yansıyan tehârüc davalarının içeriği ve sonuçları hakkında değerlendirme yapmak amaçlanmıştır. Bu araştırmada sorun belirleme, veri toplama, veri analizi, sonuçları yorumlama yöntemleri uygulanmıştır. Buna göre araştırmada Bâb Mahkemesi 3 Numaralı Sicil taranarak 14 tehârüc davası belirlenmiştir. Tehârüc belgelerinin dili (diplomatik), içeriği, tehârüc belgesinde yer alan taraflar, tehârüc ile sulh yapanların kimlikleri, miras haklarından ne miktarlarla ve kiminle anlaşarak feragat ettikleri belirlenmiştir. Vârislerden bazılarının belgede miktarı belirtilen terekedeki haklarından vazgeçtikleri ve terekeyi elinde bulunduran kişi ile sulh yaptıkları görülmektedir. Bu sicilde yer alan tehârüc davalarının hepsinde vârisler terekede bulunan kendi miras hisseleri yerine terekeyi elinde bulunduran diğer vârisle belgede belirtilen meblağda para karşılığında anlaşarak sulh yapmışlardır. 14 davanın dördünde vârisler nakit para ile birlikte önceki bazı borçlarına karşılık sulh yapmışlardır. Bu davaların üçünde taraflar gayrimüslimdir. İlgili davaların altısında yalnızca kadınlar, altısında yalnız erkekler, iki davada ise hem kadın hem erkek vârisler terekeye el koyan vârisle (vâzıu’l-yed) tehârüc yoluyla sulh yapmışlardır. Bu davaların beşinde arabulucuların aracılığı (tavassutu’l-muslihîn – vesâtatü’l-müslimîn) ile dava tehârücle sonuçlanmış ve bu beş davanın ikisinde vârisler arasında çokça münazaa (münâza‘ât-ı kesîre) yaşanmıştır. Tehârüc meseleleri incelendiğinde sulh yapan tarafın gönül rızasıyla anlaştığını iddia etmek mümkün görünmemektedir. Bazı davalarda açık şekilde görüldüğü üzere kimi vârisler terekeyi elinde bulunduran diğer vârislerden talep ettikleri halde haklarını alamadıkları için tehârücle sulhe rıza göstermişlerdir. Şer‘î mahkemelerin talep edilmeksizin (bazı durumlarda müdahale hakkı saklı olmakla birlikte) miras meselelerine müdahale etmemesi, eğer vârisler taksim talep ederse kassamların terekeden resm-i kısmet adı verilen belli oranda vergi almaları, aile içi meselelerin mahkemeye taşınmasından duyulan tedirginlik gibi durumlar nedeniyle vârislerin tehârüce rıza göstermeleri her zaman mümkündür. Tehârüc belgeleri hüccet niteliğinde olduğundan sulhe rıza gösterenin karşı tarafın zimmetini ibrası kayıt altına alınarak ileride yaşanması muhtemel miras hak taleplerinin önüne geçilmiştir. Mirasla ilgili tarihsel problemlerin çözüm yollarından biri olarak görülen tehârüc her ne kadar bir sulh türü olarak sorunları çözüyor görünse de tehârüce rıza gösteren tarafın mutmainliği tartışılabilir. Tarihsel kayıtlar miras anlaşmazlıklarının insanlığın kadim sorunu olduğunu da göstermektedir.