(untitled) (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Tirmizî’nin el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ’i Kütüb-i Sitte içerisinde yer alan en önemli kitaplardan biri olarak kabul edilmektedir. Tirmizî kitabına almış olduğu hadisler ve illetleri hakkında Ebû Zür‘a er-Râzî (ö. 264/878), Buhârî (ö. 256/870), ve Dârimî (ö. 255/869) gibi dönemin önemli muhaddislerine sorular yöneltip bunları kitabında zikretmiştir. Tirmizî kitabını yazdıktan sonra birçok farklı bölgeye gönderip oradaki meşhur ulemânın takdirlerini kazanmıştır. Kendisi de eseri üzerindeki bu güvenilirliğe işaret sadedinde “Kimin evinde bu kitap bulunursa onun evinde konuşmakta olan Peygamber var demektir” sözünü söylemiştir. Tirmizî hadislerin sıhhatine zarar veren ve tespit edilmesi zor olan kusurları çok iyi ayırt etmiş ve ilel ilminde önemli katkıları olan bir âlimdir. İlel alanında telif ettiği eserler ile ne kadar güçlü bir hadis tenkitçisi olduğunu ortaya koymuştur. En önemli eseri olan el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ adlı hadis kitabında rivayetler arasında tercihler yaparak adeta bu alandaki derin vukufiyetini uygulamalı olarak da ispat etmiştir. Bu çalışmanın Tirmizî’nin bu yönünün ortaya çıkarılmasına katkıda bulunması hedeflenmektedir. Her müellif kitabını bir amaç için yazar. Bu amacı ise izlediği metodlarla ortaya koyar. Bu anlamda bir müellifin kitabını kaleme alırken izlediği metodları ortaya çıkarmak onun gayesini de ortaya çıkarmak anlamına gelir. Tirmizî kitabını fikhî bâblara göre tertip etmiş ve ilk olarak ihtilaflı veya illetli hadisi zikredip daha sonra sahih olan rivayeti vermiştir. Hadis kitaplarının metodlarını çalışan İslâm ulemâsı Tirmizî’nin kitabında kullanmış olduğu birçok farklı metodu zikretmişlerdir. Hadisleri tekrar etmesi, metin ve senedlerdeki ihtisârı, râviler hakkında cerh ve ta’dîl bilgilerine yer vermesi, hadisin sıhhat derecesini belirtmesi, hadis hakkında farklı mezheblerin ve ulemânın görüşlerine temas etmesi gibi metodlar bunlardan bazılarıdır. Bu çalışmada Tirmizî’nin hangi kriterlere göre hadisleri tercih ettiğine dair metodunu Siyer bâbı özelinde ele alınmakradır. Kaynak olarak başta el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ üzerine yapılmış şerhler ile ilel, cerh ve ta’dîl kitaplarına başvurulmuştur. Bu şerhler arasında Ebû Bekir İbnü’l-Arabî (ö. 543/1148) tarafından kaleme alınan ʿÂriżatü’l-aḥveẕî fî şerḥi’t-Tirmiẕî, Keşmirî’nin (ö. 1933) el-Arfu’ş-Şezi Şerh-i Sahihu’t-Tirmizî, Mübârekfûrî’nin (ö. 1934) Tuḥfetü’l-aḥveẕî bi-şerḥi Câmiʿi’t-Tirmiẕî, gibi eserler yer almaktadır. İlel türü kaynaklarda ise başta Tirmizî’nin (ö. 279/892) el-ʿİlelü’ṣ-Ṣaġīr’i ve sonra Ahmed b. Hanbel’in (ö. 241/855) Kitâbü’l-ʿİlel ve maʿrifeti’r-ricâl adlı eseri vardır. Cerh ve ta’dîl konusunda ise İbn Ebû Hâtim er-Râzî’nin (ö. 327/938) el-Cerh ve’t-Ta‘dîl isimli eserine müracaat edilmiştir. Ele alacağımız siyer bölümünde yetmiş hadis zikredilmiştir. Bu hadisler tek tek incelenerek Tirmizî’nin hadisler arasındaki tercih sebepleri tespit edilmiş ve Siyer bölümünde yer alan 8 tane hadiste tercih yaptığı görülmüştür. Bunlara örnek olarak Ebü’l-Bahterî’nin Selmân el-Fârisî’den yapmış olduğu rivayeti inkıtâ sebebiyle illetlendirip, diğer muttasıl rivayetleri tercih etmiştir. Bir diğer örnek ise Abdullah b. Ömer kanalıyla gelen ganimetlerin dağıtılması ile ilgili rivayeti ravileri sika olduğu için kabul etmiş ve Mücemmi‘ b. Câriye, İbn Abbas ve Ebu Amre rivayetinde zayıf ve mechul raviler olduğundan dolayı tercih etmemiştir. Sonuç olarak hadisleri tercih ederken onların muttasıl, munkatı‘, merfû, mevkuf, sahih veya zayıf olması ya da fıkhi açıdan amel edilip edilmemesi gibi hususları göz önünde bulundurduğunu söyleyebiliriz.