(untitled) (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Osmanlı döneminde Mevlevî tarikatının düşünce ve öğretilerinin merkezi mekânlarından olan ve farklı sanat alanlarında yetiştirdiği sanatkârlarla öne çıkan İstanbul Mevlevîhanelerinin Osmanlı mûsikîsine etkileri bu çalışmada konu edilmiştir. Ciddi bir sanat disiplini içinde din, dil, edebiyat, mûsikî, kültür ve sanat eğitimiyle birer kültür, ilim, irfan ve eğitim merkezi; aynı zamanda akademi ve konservatuar niteliği taşımış; büyük edip, şair, mesnevîhan, mütefekkir, mûsikîşinas, ressam, hattat, nakkâş ve el sanatkârları yetiştirmiş olan Mevlevîhaneler Osmanlı entelektüel hayatında önemli bir yer işgal etmiştir. Bu çerçevede İstanbul Mevlevîhaneleri özellikle yetiştirdiği mûsikîşinaslarla Osmanlı mûsikî hayatına yön veren en önemli kurumsal mecralardan birisi olmuştur. Bu açıdan İstanbul Mevlevîhanelerinin Osmanlı mûsikîsi üzerindeki etkisini tespit etmek hem Türk din mûsikîsinin hem de klasik Türk mûsikîsinin gelişim süreçlerinin anlaşılması açısından oldukça önemlidir. İstanbul özelinde düşünüldüğünde Mevlevîlik 1491 yılında kurulan Galata Mevlevîhane’si ile birlikte payitahtta zamanla etkisini göstermeye başlamış ve daha sonra kurulan Yenikapı, Beşiktaş (Bahariye), Kasımpaşa ve Üsküdar Mevlevîhaneleri İstanbul’un hem kültür hem de sanat hayatına etki eden önemli kurumlar olmuştur. İstanbul Mevlevîhanelerindeki, özellikle Galata ve Yenikapı Mevlevîhanelerinde yetişen sanatkârlar, yaşadıkları dönemlere damgasını vuran eserler ortaya koymuşlardır. Bu anlamda araştırmada İstanbul Mevlevîhanelerinde yetişmiş mûsikîşinas örnekleri üzerinden Osmanlı mûsikî hayatının bir kesitinin anlaşılması amaçlanmıştır. Çalışma nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülmüştür. Konu ile ilgili literatür, dokümantasyon tekniği ile taranarak birincil ve ikincil kaynaklara ulaşılmıştır. Konu mekânsal açıdan İstanbul Mevlevîhaneleri ile sınırlandırılırken zamansal açıdan 15-20. yüzyıllar arası dikkate alınmıştır. Tarihsel veriler dikkate alınarak bahsi geçen Mevlevîhanelerde yetişmiş mûsikî sanatkârları ile bu sanatkârların etki alanları, oluşturdukları sanat ağı bağlamında değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda 15. Yüzyıldan itibaren İstanbul’da kültür hayatında yer edinmeye başlayan Mevlevîhanelerin, zaman içerisinde hem sayılarının arttığı hem de mûsikî başta olmak üzere birçok sanat alanında etkin çevreler oluşturduğu görülmüştür. Mevlevîliğin Osmanlı sarayı ile kurduğu yakın ilişkiler Mevlevîhaneleri Osmanlı mûsikî hayatında önemli bir konuma yükseltmiştir. Türk mûsikîsinin gelişimine büyük etkisi olan şahsiyetlerden ve aynı zamanda şair, bestekâr ve mûsikîşinas kişilikleriyle bilinen Osmanlı Padişahları III. Selim ve II. Mahmut Galata Mevlevîhanesi’ne bağlı birer Mevlevî idiler. Bu sultanlar özellikle Mevlevîhaneleri ihya etmiş; sarayda Mevlevî mûsikîşinasları himaye ederek Osmanlı mûsikî sanatına damgasını vuran büyük mûsikîşinasların yetişmesine vesile olmuştur. İstanbul Mevlevîhanleri’nde yetişen başta Buhurizade Mustafa Itri, Dede Ali Şirugani, Nayi Osman Dede, Hammamizade İsmail Dede Efendi, Abdülbaki Nasır Dede, Ali Nutki Dede, Abdurrahim Künhi Dede, Mustafa Nakşî Dede, Dr. Subhi Ezgi, Dellalzade İsmail Efendi, Zekai Dede, Hacı Arif Bey, Behlül Efendi, Mehmed Celaleddin Dede Şeyh Atâullah Dede ve Hüseyin Fahrettin Dede gibi birçok ismin ortaya koydukları eser ve icrâlarıyla Osmanlı mûsikî sanatına damga vurdukları tespit edilmiştir.