Mâtürîdî’nin Te’vîlât’ında Kaynağı Tespit Edilemediği Söylenen Bazı Mevkûf Rivayetler Üzerine Bir Değerlendirme (TSBS Bildiriler Dergisi, 2021)
İmam Mâtürîdî’nin Te’vilâtü’l-Kur’ân isimli tefsirinin Bekir Topaloğlu’nun ilmi kontrolünde yapılan tahkikinde, eserde yer alan bazı mevkûf rivayetlerin kaynağının tespit edilemediği vurgulanmıştır. Bu rivayetlerin bir kısmının da aynı lafızlarla değil de farklı lafızlarla kaynaklarda yer aldığı belirtilmiştir. Mâtürîdînin mezkûr rivayetlerden bazılarını âyetlerin tefsirinde delil olarak kullanıldığı görülmektedir. Bu sebeple bu bildiride kaynağı tespit edilemediği söylenen rivayetlerin aslının gerçekten olup olmadığı iddiası konu edinilecektir. Mâtürîdî eserinde âyetleri tefsir ederken dirayetin yanı sıra rivayet yöntemini de kullanmıştır. Sahabeden naklettiği pek çok rivayeti âyetlerin tefsirine dayanak kılmıştır. Bu rivayetlerin çok farklı konulara binaen aktarıldığı görülmüştür. Mâtürîdî yer yer aktardığı rivayetler üzerine kendi görüşünü de beyan etmiştir. Bundan dolayı çoğunlukla delil olarak nakledilmiş olan bu rivayetlerin kaynak değeri ve kullanım keyfiyeti oldukça önemlidir. Bu çalışmada öncelikle kaynağı tespit edilemediği söylenen rivayetlerden bazılarının kaynak araştırması yapılacaktır. Bu bağlamda kaynağı tespit edilen bazı rivayetler zikredilmiştir. Bazı örnekler ortaya konmak suretiyle Mâtürîdî’nin bu rivayetleri kullanım keyfiyeti ortaya konmuştur. Bu çalışma ile tahkikin bazı boşluklarının doldurulması ve bu sayede alana katkı sağlanması hedeflenmektedir. Öncelikle kaynağı tespit edilemediği söylenen mevkûf rivayetlerden bazılarının kaynak taraması yapılmıştır. Daha sonra kaynağı tespit edilenler belirtilmiştir. Ardından kaynağı tespit edilemeyen fakat benzer lafızlarla kaynaklarda geçen rivayetlerin tespiti yapılmıştır. Böylece rivayet farklılıklarına dikkat çekilmiştir. Bu çalışmayı yaparken eserinde pek çok mevkûf rivayeti nakleden İbn Ebî Şeybe’nin Musannef’i taranmış ve ardından başta Taberî’nin Camiu’l-beyân isimli eseri olmak üzere rivayet müktesebatını ortaya koyan ilgili kaynaklar incelenmiştir. İmam Mâtürîdî’nin naklettiği pek çok rivayetin İbn Abbas’a nispet edildiği görülmüştür. Bu rivayetlerin bir kısmının kaynağına ulaşıldığı gibi bir kısmının kaynağına tahkikte söylendiği üzere ulaşılamamıştır. Ayrıca kaynağı tespit edilemeyen rivayetlerin çoğunun kıraatler ile alakalı olduğu tespit edilmiştir. Araştırma konusu olan bazı rivayetlerden hareketle Mâtürîdînin mana ile rivayette bulunmuş olabileceğine dair birtakım veriler elde edilmiştir. Bazı rivayetlerin ise tam aksi şekilde kaynaklarda yer aldığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda Mâtürîdî’nin eserinde yer verdiği rivayetlerin gerek konu çeşitliliği açısından gerekse rivayet keyfiyeti bakımından oldukça zengin olduğu anlaşılmıştır. Bu bağlamda Mâtürîdî’nin eseri üzerine rivayetleri konu alan yeni çalışmaların yapılması mümkün görünmektedir.