Hadisin Gelişim Süreciyle Musul Darülhadisleri (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Bu çalışmada, Suriye, Mısır ve Horasan bölgesi arasında kalan, Dicle nehrinin kenarında ismi “kavşak” anlamına gelen, “Cezire bölgesi” olarak tavsif edilen bölgenin merkezi olan, ilmi yönden birçok medrese inşa edilmiş ve âlimler yetiştirmiş Musul’un hadis gelişim süreciyle birlikte, temayüz eden 2 darülhadis incelenmiştir. Hz. Ömer döneminde fethedilmesiyle birlikte, bölgeye gelen sahabe ve orduda hadis birikimi olan askerlerle hadisin intikali gerçekleşmiştir. İlk etapta inşa edilen camiler ve mescitlerde daha sonra ise müstakil mahallerde hadis eğitimi verilmeye başlanmıştır. Musul, hadisin toplandığı ve hadis eğitimi veren darülhadislerin yoğun olarak inşa edildiği yerler; Dımaşk, Kahire, Bağdat ve Kûfe bölgeleri arasında yer almıştır. Hadis rıhlesine ve eğitimine çıkan talebelerin mutlaka uğradığı, şehirde bulunan hadis halkaları ve hocalarından istifade edilen bir yerdir. Fethiyle başlayan hadisin gelişim süreci, hadis ilim merkezleri arasındaki rıhlelerden de faydalanarak derinleşmiştir. Abbasilerin Bağdat’ı inşa etmesiyle birlikte, Basra ve Kufe ile birlikte Musul’daki muhaddislerden bazıları başkente yerleşirken, şehrin Moğollar tarafından işgaliyle Musul’a dönenler olmuştur. Musul’da özellikle tematik eğitim veren bir kurum olarak hadis eğitimi alanında Darülhadis el-Muhaciriyye ve Darülhadis el-Muzafferiyye ön plana çıkmıştır. Araştırmadaki amacımız, hadis gelişim süreciyle ortaya çıkan mezkûr süreçte inşa edilen iki darülhadisi; hocaları, öğrencileri ve okutulan kitaplarıyla tespit etmektir. Darülhadislerin inşa süreçlerinde genellikle devlet katkısının olduğu düşünüldüğünde, Darülhadis el-Muzafferiyye’yi Erbil Atabeyi, Darülhadis el-Muhaciriyye’yi de bölgenin tanınmış ailelerinden Beni Muhaciriyye tarafından yaptırılması, darülhadis yapım süreçleri açısından İslam coğrafyasıyla benzer durumun yaşandığının bir kanıtıdır. Her iki darülhadiste okuyan ve hocalık yapan birçok öğrenci/âlimin olduğu tespit edilmiştir. Araştırmada, Musul’un hadis yönüne dair bilgiler ihtiva eden kaynaklar taranmış, örneklem metoduyla deliller toplanmış ve değerlendirilmiştir. Zaman zaman konunun farklı yönlerine dair İslam ilim-kültür hayatında benzer şehirlerin hadis gelişim süreçleri, müesseseleri ve uygulamalarıyla kısa mukayeseler yapılmıştır. Ülkemizde ve araştırabildiğimiz kadarıyla Arap dünyasında şu ana kadar, Musul’daki hadisin gelişim sürecinde darülhadisler hakkında bir çalışma yapılmamıştır.  Bu noktanın, bildirinin alana katkısı açısından önemli olduğu düşünülmüştür. Çalışmanın sonucunda Musul, diğer ilim merkezleri kadar olmasa da hadisin gelişim süreci bakımından ilerleme kat etmiş, Ebu Ya’la el-Mevsıli, İbnü’l-Esir, Ömer b. Bedr el-Mevsılî, İbnü’s-Salah ve Abdullah b. Mahmut el-Mevsılî gibi âlimlerle hadis alanındaki çalışmalarla temayüz etmiş, medreselerin yanında tematik eğitim veren 2 darülhadis ve 18 hadis eviyle eğitim verilmiş bir şehirdir. Diğer ilim merkezlerinin hadis gelişiminde etkili olan cami, mescit, medrese ve darülhadis yelpazesinde bir hadis eğitim sürecinin benzerini yaşamış, rıhle yapanlar ve yerleşik olanlarla yaklaşık 232 muhaddis ilmi birikimini burada değerlendirmiştir. Hadis edebiyatı açısından da daha çok; tasnif, derleme, garibül hadis ve hadis usulü alanlarında çalışmalar yapılmıştır.* Bu çalışma, Abdulmawjood Abdulfattah Qarabash tarafından Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde hazırlanan “Musul'da Hadis İlmi ve Ömer bin Bedr el-Mevsili el-Hanefi'nin Hadisçiliği” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır.