Endonezya Müslümanları Şura Meclisi’nin Bukittingi Lideri Derviş Tayyib’in ‘Merhametizm Doktrini’ Bağlamında Kur’an’ın Siyasi ve İçtimai Yorumu (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Günümüzde tefsir araştırmacılarını en fazla meşgul eden konulardan biri de “tefsirin mahiyeti” meselesidir. Kur’an hakkında yapılan her türlü yorumun ne derece tefsir faaliyeti olarak kabul edilmesi gerektiği meselesi ile ilgili farklı yaklaşımlar sergilenmiştir. 20. yüzyılda varlığını iyice hissettiren içtimai tefsir anlayışının baskın gelmesi neticesinde Kur’an’ın ‘hidayet ve hayat kitabı’ olduğu; sadece teorik meselelere değil; bireysel ve sosyal problemlere çözüm üreten bir ilim dalı olduğu teması daha fazla gündeme getirilmiştir. Özelikle Menâr ekolünden etkilenen ve sömürgeye maruz kalan coğrafyalarda Kur’an’ın ve buna bağlı tefsir ilminin yeniden okuyama tabi tutulduğu; siyaset, içtimaiyat, iktisat ve eğitim gibi hayatın farklı alanlarında ‘değer üreten’ bir bilgi kaynağı olarak tekrar işlevsellik kazandığı görülmektedir. 20. yüzyılda bağımsızlık ve özgürlük adına büyük bir mücadele sergilen Endonezyalılar da bu sürecin bir parçası olarak kendi sorunlarını söz konusu eksen üzerinde çözmeye başlamışlardır. Bu çalışmada, Sukarno’nun (öl. 1970) Marhaenizm ve Tan Malaka’nın (öl. 1949) Murbaizm gibi modellerine karşı Endonezya Müslümanları Şura Meclisi’nin Bukittingi genç lideri Derviş Tayyib’in (1927-2008) Kur’an naslarından ve sosyalizmin temel çıkış noktaların hareketle geliştirdiği Merhametizm (Marhamism) doktrini incelenmiştir. Buna bağlı olarak Merhametizm’in tefsir ilmiyle olan alakası, bunu vahiyle temellendirmenin imkânı, bu düşüncenin gelişiminde etkili olan iç ve dış dinamikler, buna benzer doktrinleri üretmenin artıları ve eksikleri gibi bir dizi mesele araştırmamızın belli başlı konularını teşkil etmektedir. Derviş Tayyib, Merhametizm doktrinin temeli olarak Beled sûresini referans olarak göstermektedir.  Ona göre bu sûrede işlenen ‘özgürlük, istiklal ve bağımsızlık mücadelesi’, ‘sosyal dayanışma, yardımlaşma ve işbirliği’, ‘empati kurma ve başkalarını düşünme becerisi’, ‘sevgi ve saygı; birlik ve beraberlik anlayışı’ gibi temalar ‘Sosyal Adalet’ kavramının temelini oluşturmaktadır. Böylelikle Derviş Tayyib, Kur’an’ın kilit kavramlarından biri olan merhamet temasını içtimai ve siyasi bir düzlemde tetkik ederek bir nevi “pratik tefsir” diyebileceğimiz bir doktrininin kurucusu olarak Endonezya’da ön plana çıkmıştır. Derviş Tayyib bahse konu olan sûrede sözü edilen akabeyi/sarp yokuşu aşmanın ciddi çaba ve fedakârlık gerektirdiğini belirterek Müslümanların bunu gündem maddesi yapmalarını önermiştir. Kanaatimizce bu tür çabalar Kur’an’ın diğer ana kavramlarıyla çatışmadığı sürece anlamlı ve değerlidir. Nitekim Allame Buya Hamka (öl. 1981), Merhametizm doktrinin akim kalmasından dolayı üzüntülerini dile getirmiş ve buna sahip çıkmayan siyasileri eleştirmiştir. Şurası bir gerçektir ki Kur’an’ın doğru anlaşılması için atılan her türlü adım kıymetli olduğu gibi dönemin sorunlarına ilişkin doğru bir tefsir metodolojisine dayanan yeni modelleri üretmek ve yeni teklifler sunabilmek de o derece gereklidir. Bu durum, aynı zamanda Kur’an ile olan ilişkide literal düzeyi aşıp onun tematik ve sistematiğini merkeze alan bir anlayışın ve çabanın varlığına işaret etmesi açısından önemlidir.