Mazhar-ı Envâr ve Keşf-i Esrâr Adlı Eserdeki Bazı Unsurların Tasavvufi Açıdan İzahı (TSBS Bildiriler Dergisi, 2023)
Bu çalışmada Topkapı Sarayı Kütüphanesi EH1294 numarada kayıtlı bulunan ve üzerinde herhangi bir çalışma yapıldığı tespit edilemeyen, geniş ölçekli tasavvufi kavramlara sahip olan Mazhar-ı Envâr ve Keşf-i Esrâr adlı eserdeki bazı unsurların tasavvufi açıdan incelenerek izahı yapılmıştır. Tasavvufun temel kaynakları arasında sayılan Kuşeyrî Risâlesi’nde tasavvuf “Tebeu’t-tâbiîn döneminden sonra dinin hükümlerine büyük bir titizlikle dikkat eden zümrenin zamanla ortaya çıkan bidatlara karşı ehl-i sünnet seçkinlerinin, her an Allah ile birlikte olma ve gafletten sakınma gayretleri.” şeklinde tanımlanmıştır. Bu usûlün zâhirde ve bâtında şeriatın edeplerini yerine getirme, dünya ile ilgili olan konularda aşırıya kaçmadan ölçülü bir şekilde hareket etme, kişinin ibadetlerini çoğaltma yerine kulluk kalitesini yükseltme ve nefsi arındırabilme çabası şeklinde tanımlamak yerinde olacaktır. Eski Türk Edebiyatı alanında araştırmacılar için önemli bir alan olan ve tasavvufun; ahlak, ibadet, marifet, bilgi, felsefe gibi pek çok yönünün olması literatüre önemli katkı sağlamıştır. Bu alanda kaynak mahiyetindeki tasavvufi eserlerin zamanla çoğalması kütüphanelerimizin yazma eser bölümlerinde çalışılmayı bekleyen pek çok eserin artmasına keşfedilmeyi beklemesine neden olmuştur. Bu eserlerden olan ve üzerinde çalıştığımız Mazhar-ı Envâr ve Keşf-i Esrâr’ın müellifi hakkında bir bilgiye rastlanılmamış olup sadece eserin 18. yüzyılda Mevlânâ İsmail Paşa’ya sunulduğu tespit edilmiştir. 50 varaktan oluşan söz konusu eser; bir mukaddime, iki bölüm ve bir hatimeden oluşur. Tasavvufi konuları ihtiva eden mensur bir eser olmasının yanında manzum parçalar ile de desteklenerek edebi mahiyeti güçlendirilmiştir. Eserin âlemler bahsi olarak belirtilen ve son bölüm olarak iktibas edilen bölümünde verilen mesajdan anlaşılan, bu âlemlerin hakikat olduğu ve bu konu anlaşıldığı taktirde, tasavvufun bina edildiği yerin öneminin daha somut bir şekilde ifade edilebileceği ortaya konulmaktadır. Eserin değerlendirmesine başlarken zahirî ilimlerce kabul edilmiş hususların bir yansıması çerçevesinde yürüyeceğimizi düşünmüştük. İncelemede ilerledikçe tasavvuf öğretisinin akıl duvarlarını da yıkarak daha ötesine geçme öğretisinin yanında Yaratıcı’ya daha yakın olma kavramlarına sahip bir öğretiyi hedef aldığını fark edip çalışmamızı bu yönde yeniden gözden geçirerek bu gizemli kaynağı daha anlaşılabilir bir hâle getirmeye çalıştık. Çalışmamızın kapsamı çok geniş bir literatüre sahip olmasına rağmen, bir bildirinin sınırlarını aşmasından dolayı eserin genel bir muhtevasının ortaya konularak en belirgin işlenen tasavvufi unsurlardan lâhût, ceberût ve misâl olmak üzere dört âlem eserdeki ve Eski Türk Edebiyatındaki, tanım ve örnekleriyle karşılaştırılarak ele alınmıştır. Ayrıca eserin değerlendirme aşamasında farklı bir açıdan bakılması sebebiyle de tasavvuf alanına ve okuyucuya yeni bir bakış getirmesi yönüyle önem taşımaktadır. Eser gerek mensur gerekse manzum bölümleri ile günümüzde tasavvuf üzerine yapılan çalışmalara farklı bir ivme kazandıracak mahiyettedir. Üslup ve muhtevası yönünden de Türk edebiyatı açısından bir kazanım olacağı kanaatindeyiz.