TSBS Bildiriler Dergisi (ISSN 2980-3543), sosyal bilimler alanında gerçekleştirilen kongre ve sempozyumlarda sunulan bildirilerin bilimsel tam metinlerini yayımlamayı hedefleyen bir dergidir. Dergi, bilimsel etkinliklerde sunulmuş özgün ve yenilikçi araştırmaları akademik dünyaya kazandırmayı, sosyal bilimlerin farklı disiplinlerinde bilgi birikimini artırmayı amaçlamaktadır. Araştırmalar, geniş bir yelpazede yer alan konuları kapsayacak şekilde, sosyal bilimlerin çeşitli alt alanlarında yer alan teorik, ampirik ve metodolojik katkıları içermektedir. Derginin nihai amacı, bilimsel nitelikteki bildirilerin, kör hakemlik süreci ile değerlendirilip yayımlanarak Web of Science Bildiriler İndeksine dâhil edilmesidir.
CC BY-NC 4.0 lisansı, eserin ticari kullanım dışında, her türlü ortam ve formatta paylaşılmasına, kopyalanmasına, çoğaltılmasına ve orijinal esere uygun şekilde atıfta bulunmak kaydıyla yeniden düzenlenmesine, dönüştürülmesine ve eser üzerine inşa edilmesine izin verir.
İlahiyat Fakültesi Erkek Akademisyenlerinin Kadına Yönelik Şiddet Algısı ve Çözüm Önerileri
Son yıllarda dikkat çekici derece artan kadına yönelik şiddet hem kadın hem de toplumu olumsuz yönde etkileyen ciddi bir sorundur. Şiddetin hayatta dolayısıyla kadının hayatındaki yansıması fiziksel, cinsel, ekonomik, psikolojik ve giderek daha da yaygınlaşan internet kullanımından dolayı siber zorbalık şeklinde olabilmektedir. Kadına yönelik şiddet ile ilgili araştırmalar ve medyada yer alan haberler kadına yönelik şiddetin faili olarak genellikle erkekleri işaret etmektedir. Faillerin şiddet eylemini meşru görmesinde ise terbiye etme arzusunun ve dine dayandırılan çıkarımların rol oynayabildiği görülmektedir. Bu açıdan çalışmada ilahiyat fakültesinde görev yapan erkek akademisyenlerin kadına yönelik şiddetin (KYŞ) ne olduğu, sebepleri ve çözüm yollarına dair görüşlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda nitel araştırma yöntemlerinden çoklu durum deseni kullanılmıştır. Elverişli örnekleme yöntemiyle ulaşılan 25 erkek akademisyen araştırmanın çalışma grubunu oluşturmuştur. Veriler katılımcılardan görüşme tekniği ile toplanmıştır. Elde edilen veriler tematik içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Bir sorunun çözüme kavuşması ve problem olmaktan çıkması için öncelikle tanımlanması ve altında yatan sebeplerin doğru bir şekilde tespit edilmesi gerekmektedir. Bu açıdan erkek akademisyenlerin KYŞ tanımları öznel süreç ve algıların bir sonucu olarak yansımıştır. KYŞ’nin sebepleri ve çözüm önerilerine dair söylemler ise katılımcıların genellikle olguyu fiziksel ve psikolojik yönüyle aile düzeni ve değerlerinin dolayısıyla toplum yapısının bozulması olarak algıladıklarına işaret etmektedir. KYŞ’nin önlenmesi için toplumsal değişimin gerekliliğine dikkat çeken katılımcılar toplumsal farkındalığın yanında eşitlik ve adaleti sağlayacak gündelik hayata yönelik uygulamalara ihtiyaç duyulduğunu belirtmişlerdir. Buradan hareketle kültür ve toplum normlarının analiz edilerek şiddeti tetikleyen algı ve uygulamaların değişmesi için gündelik hayata taşınabilecek ve probleme çözüm üretebilecek eğitim politika ve uygulamalarına yer açılması gerektiği söylenebilir. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “İlahiyat Fakültesi Erkek Akademisyenlerinin Kadına Yönelik Şiddet Algısı ve Çözüm Önerileri” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Telif Hakkı (c) 2025 Dr. Öğr. Üyesi Fatma Kurttekin (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Çoklu Evren Panteizmi ve Kötülük Problemi: Yujin Nagasawa Örneği
Panteizm, Tanrı’nın evrenle özdeş olduğunu savunan bir Tanrı tasavvurudur. Bundan dolayı panteizmin temel doktrinlerinden biri monizmdir. Panteizm, kötülüğün varlığını reddederek kötülüğü bir yanılsama olarak tanımlar. Fakat çevremizde insana acı ve ıstırap veren doğal ve ahlaki pek çok kötülükler gözlemlenebilir. Bu durumda özellikle monizmi savunan panteistlerin, evrendeki her bir kötülüğün Tanrı’nın bir parçası olduğunu kabul etmek zorunda kalacağı ve evrenin Tanrı olduğu konusundaki eleştirilere tatmin edici bir yanıt veremeyeceği öne sürülür. Bundan dolayı panteizm için alternatif bazı yorumlar yapılmaya çalışılmıştır. Çoklu evren görüşü bunlardan biridir. Yujin Nagasawa (doğ. 1975), çoklu evren (multiverse) panteizminin kötülük problemine monist panteizmden daha cazip olduğunu iddia ederek çoklu evren panteizminin diğer panteizme yapılan itirazlardan kaçındığını savunur. Bu çalışmamızda çoklu evren düşüncesinin panteizme uygunluğu ve kötülük problemine getirdiği bazı çözümler değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bunun için öncelikle panteizm, monizm, çoklu evren ve kötülük problemi başta olmak üzere konuyla ilişkili gördüğümüz bazı kavramlara da yer verilerek çalışmanın kavramsal çerçevesi çizilmiştir. Daha sonra panteizmin çoklu evren düşüncesi ile uygunluğu tartışılarak çoklu evren panteizminin kötülük meselesine getirdiği açıklamalar, bazı panteist savunmalar, çözüm önerileri ve bunların tutarlılığı ele alınarak yapılan eleştiriler sonuç kısmında değerlendirilmiştir. Bazı felsefeciler çoklu evren panteizmini monistik panteizmin çözemediği sorunlara bir alternatif olarak önermişlerdir. Fakat bu düşüncenin panteizm açısından tutarlı olamayacağı, panteizmin gözlemleyebildiğimiz tek evreni kabul ettiği için doğrulanması veya yanlışlanması muhtemel olmayan modellerden uzak durduğu söylenebilir. Çalışmada temel olarak şu sonuçlara ulaşılmıştır: Çoklu evrenlerin varlığının mümkün olup olmadığı sorunu panteist olarak bilinen Spinoza (1632-1677) tarafından, birden fazla dünyanın varlığı kesin bir dille reddedilir. Metinlerinde tek bir dünya olmakla birlikte dünyanın sayısız tarzlarda ifade bulduğunu, dolayısıyla her tekil varlığının da sayısız tarzda ifade bulduğunu öne sürer. Buradan çoklu evren görüşüne bir kapı araladığı düşünülse de “düşünen cevherle uzamlı cevherin tek ve aynı cevher olduğu” unutulmamalıdır. Dolayısıyla, Tanrı’nın düşünce ve uzam sıfatları altında ifade edilen bir dünya tasavvuru bilfiil var olan dünya olduğu iddia edilir.
Sanat ve Beşeri Bilimler, Felsefe - Mantık
Telif Hakkı (c) 2025 Dr. Fatma Somuncuoğlu Erkan (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mâtürîdî’nin İnanç Temalı Kıssalara Yaklaşımı: Hz. Mûsâ – Salih Kul Kıssası
Bu çalışmada, Mâtürîdî’nin Te’vilâtü’l-Kur’ân adlı tefsirinde Hz. Mûsâ ile Salih Kul kıssasını kelâmî açıdan nasıl anladığı ve yorumladığı konu edilmiştir. Çalışma, başta Allah’ın ilim sıfatı olmak üzere irade ve kudret sıfatlarına odaklanarak Mâtürîdî’ye göre Hz. Mûsâ-Salih Kul kıssasını tahlil etmeyi amaçlamıştır. Çalışmada nitel araştırma tekniklerinden içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, Hz. Mûsâ ile Salih Kul kıssasının kelâmî açıdan pek çok konuyu barındırdığı ve Mâtürîdî’nin bu vesile ile kendi görüşlerini dile getirdiği tespit edilmiştir. Mâtürîdî, Hz. Mûsâ – Salih Kul kıssasında bir taraftan kıssanın içerdiği mesajları tespit etmeye çalışırken diğer taraftan da kendi kelâm sistemiyle uyumlu çıkarımlarda bulunmaktadır. Mâtürîdî, Hz. Mûsâ-Salih Kul kıssasında Allah’ın mutlak, sınırsız ilmini öne çıkarmıştır. Kıssayı tasavvuftaki gibi nübüvvet-velâyet eksenli ele almamış ve Salih Kul’a gelen bilgiyi vahiy kapsamında değerlendirmiştir. Salih Kul’un dinî kimliğine dair net bir ifade kullanmamıştır. Onun kul olma vasfını öne çıkararak vahiyle birlikte hareket et-mesine vurgu yapmıştır. Ona göre Salih Kul, çocuğu öldürme fiilini kendiliğinden değil Allah’ın emriyle yerine getirmiştir. Dolayısıyla bu husus gözden kaçırılmamalıdır. O, akla dayalı ahlak anlayışıyla bağlantılı olarak sûfîlerin mutlak teslimiyet prensibini reddetmiştir. O, Hz. Mûsâ ile Salih Kul’un birlikte yolculuğa çıkmadan önce aralarında geçen diyalogdan hareketle inşallah lafzının kullanımıyla ilgili birkaç değerlendirme yapmıştır. Sanki o, bu yaklaşımıyla söz ve fiillerimiz inancımızı yansıtmalıdır mesajını vermiştir. Ayrıca o, kıssadan fiile güç yetirmeyle ilgili kelâmî çıkarımda bulunmuştur. * Bu çalışma, 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sunulan “Mâtürîdî’nin İnanç Temalı Kıssalara Yaklaşımı: Hz. Mûsâ – Salih Kul Kıssası” adlı tebliğin geliştirilmiş hâlidir.
Sanat ve Beşeri Bilimler, Dinî Araştırmalar - İlahiyat
Telif Hakkı (c) 2025 Mücahit Kılınç (Yüksek Lisans Tezi) (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kur’an’ın Nüzul Sürecinde Kadının Muvâfakaâtına Dair İnen Âyetler
Yirmi üç yıllık nüzul sürecinde hitap ettiği toplumun düşünce dünyasını şekillendiren Kur’an-ı Kerim, müntesiplerinin günlük pratiklerine varana kadar hayatına dokunan ilahi bir kitaptır. Araştırmanın konusu, Kur’an’ın nüzul sürecinde kadınların muvâfakatı ile inen ayetlerdir. Nüzul sebepleri dikkate alınarak belirli kadın sahabiler çerçevesinde konu işlenecektir. Kadın ve erkeğin toplumsal cinsiyet rolleri ve kadının toplumsal düzeyde değeri hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Tefsir alanında yapılan çalışmalarda ise ilk dönem müfessirlerin ataerkil toplumsal ve geleneksel şartlarda yaşamaları, daha çok İsrailiyattan kaynaklı asılsız bilgileri kullanmaları neticesinde kadına hak ettiği değeri vermedikleri yadsınamaz bir gerçektir. Bu değersizleştirmelerin sözüm ona kadınların yaratılıştan getirdikleri noksanlık, fitne aracı olmaları gibi yorumlarla bağlantı kurularak yapıldığı aşikârdır. Araştırmada konu olarak Kur’an’ın indirildiği süreçte kadınların muvâfakatı ile inen ayetlerin seçilmesi, son dönemlerde İslamiyet’te kadına dair olumsuz söylemlerin artması nedeniyle bu konuyla alakalı çalışmalara katkı sunmaktır. Kaynak taraması yöntemiyle yapılan araştırmada, kadınların temennisi üzerine inen ayetlere farklı bir bakış açısıyla yaklaşım sergilenmiştir. Çalışma, nassın içeriğine ideolojik yaklaşan ve nastan ziyade yerel kültüre göre kadının İslam’daki yerini değersizleştirmeye çalışan yaklaşımlara karşı bir argüman üretmek amacıyla hazırlanmıştır. Kadınların hor görüldükleri bir halden Kur’an ile istekleri dikkate alınıp sorunları çözülerek, hayata dair faaliyetlerini iyi bir şekilde icra edebilecekleri konuma getirilmelerinin anlatıldığı bu çalışma tefsir alanyazınındaki ‘kadın’ ile ilgili çalışmalara katkı sağlayacaktır. Vahyedildiği toplumun Kur’an öncesi yaşantısını bilmek ilahi hitabı doğru anlamayabilmenin yollarındandır. Varlıklara hak ettiği değeri kazandıran bir söylemi olan ilahi hitabın kadınların haklarına dönük sunduğu argümanları daha iyi anlamak adına öncelikle Kur’an’ın hitap tarzıyla alakalı kısa bilgiler verilip cahiliye dönemindeki kadının durumuna değinilmiştir. Ayetlerle layık olduğu değeri bulan kadının isteklerinin, o an indirilen ayetlerle uyuştuğunu anlatabilmek açısından önce muvâfakaâta ve muvâfakaâtın imkanına dair bilgiler verilmiştir. Kadınların horlandıkları ve yaşamsal haklarının bile kısmen ellerinden alındığı bir halden Kur’an ile istekleri dikkate alınıp sorunları çözülerek, hayata dair faaliyetlerini iyi bir şekilde icra edebilecekleri konuma getirilmeleri verilen örneklerle anlatılmaya çalışılmıştır. Çalışma sonucunda cahiliyeden asrısaadete giden yolda Kur’an’ın, sosyokültürel bağlamda kadına çok değer verdiği, kadın ve erkeğe dair bir ayrımcılığın olmadığı ve tarih ötesi için kadın hakkında olumlu mesajlar içerdiği sonucuna ulaşılmıştır. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Kur’an’ın Nüzul Sürecinde Kadının Muvâfakaâtına Dair İnen Âyetler” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
İşârî Yorumun Erken Dönemi: Hakîm et-Tirmizî’nin Beyânü'l-fark'ı Üzerine Bir İnceleme
Hakîm et-Tirmizî (ö. 320/930), başta tasavvuf olmak üzere hadis ve kelâm gibi çeşitli dinî ilimlerde eserler kaleme almış önemli bir sûfîdir. Tirmizî’nin ilk dönem tasavvufunun oluşumuna katkı sağlayan önemli eserlerinden biri, Beyânü’l-Fark’tır. Tirmizî, bu eserini tasavvufun teşekkül sürecinde tartışılan temel sorulardan biri olan “Kur’ân nasıl anlaşılmalıdır?” sorusu çerçevesinde kaleme almıştır. Müellif, Kur’ân’dan âyetler iktibas ederek “kalb” kavramı ekseninde izah ettiği idrak vasıtalarını işârî yorumla ilişkilendirerek tasavvuf ilminin gelişiminde önemli bir aşama kaydetmiştir. Bu makalede, Tirmizî’nin idrak mertebeleri ile işârî yorum arasında kurduğu irtibat ile neyi temellendirmek istediği sorusu çerçevesinde eseri incelenmiş ve konuya ilişkin teorik yaklaşımları değerlendirilmiştir. İçerik analizi yöntemi kullanılarak yapılan çalışmada, işaret ve hikmetin mahallinin “kalb” olduğu fikrine odaklanılmıştır. Tirmizî, kalb kavramı üzerine inşa ettiği eserinde kelimenin gözden kaçan anlamlarını “sadr, kalb, fuâd ve lübb” şeklinde kademeli olarak açıklayarak her bir idrak derecesinin farklı bir dinî bilinç düzeyini temsil ettiğini ifade eder. “İslam, iman, marifet ve tevhid” kavramlarını bu idrak merkezleriyle ilişkilendirerek, bunları temsil edenleri “Müslüman, mümin, arif ve muvahhid” olarak isimlendirir. Bu çalışmanın temel amacı, kişinin idrak ve amel düzeyine göre Kur’ân âyetlerinin zahirî ve batınî anlamlarını kavrayabileceği düşüncesini temellendirmek ve işârî yoruma zemin hazırlamaktır. Yapılan çalışmada elde edilen sonuç olarak Tirmizî’nin Beyânü’l-Fark eseri, tasavvufî düşüncenin gelişim sürecinde Kur’ân’ın zahirî ve batınî yorumuna dair en erken teorik altyapıyı sağlayan önemli bir eserdir. Tirmizî, ibadet ve amelde devamlılık göstermenin idraki artırıcı bir rol oynadığını ve manevi hayatında kemale erişen bir insanın nasları anlama potansiyelinin arttığını belirtmektedir. İşârî kavramını, sembollerle anlatmak ve Hakkın tevhidine uygun olarak ince işaretler sunmak şeklinde tanımlayan Tirmizî, ibârî yorumla fıkhı, işârî yorumla tasavvufu veya dinin ihsan boyutunu ifade eder. Kalb ise işârî yorumun merkezidir; bu nedenle marifet ve hikmetin doğması için kalbin saflaştırılması ve nefsin tezkiyesi gerekmektedir. Tirmizî, nefs ile velayet teorisini de bu görüş üzerine inşa etmektedir. Bu bağlamda Tirmizî, tasavvuf ilminin dinî ilimler arasında temellendirilmesine ve terminolojisinin gelişimine önemli katkılar sağlamış, aynı zamanda dönemin bilgi birikimiyle insan tasavvurunun anlaşılmasına önemli ölçüde katkıda bulunmuştur. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Hakîm et- Tirmizî’nin Beyânü’l-farḳ Eserinde İdrak Araçları ve İşârî Yorum İlişkisi” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Manastırlı Mehmed Rifat’ın Manzum İlmihal’indeki İman Bahsi Üzerine Bir Değerlendirme
Edebiyat, tarih boyunca din ile etkileşim halinde olmuştur. Bu kimi zaman edebi metinlerin dini argümanlardan istifade edilmesi kimi zaman da dini konuların edebiyat marifetiyle anlatılması şeklinde gerçekleşmiştir. Türklerin İslam’ı kabulüyle birlikte gelişen edebiyatları içerisinde de dini temalar büyük bir yer tutmuştur. Allah Teâla, Hz. Peygamber, Kur’ân ve tasavvuf kaynaklı tevhid, münâcât, na‘t, mevlid, hilye, kısâs-ı enbiyâ, menâkıbnâme gibi pek çok dini edebi tür ortaya çıkmıştır. İman, ibadet ve ahlak konularını esas alan müstakil tarzda eserlerin varlığı daha eskilere dayanmakla birlikte ilmihal şeklinde yazılan manzum metinlerin miladi 16. asra kadar uzandığı bilinmektedir. Fıkıh ya da Kelam konularının bir kısmını konu almasının yanı sıra genel olarak bilinmesi gereken 32 farz, 54 farz gibi temel dini bilgileri ele alan pek çok manzumenin yazıldığı görülmüştür. Bu çalışmada 19. asrın ikinci yarısında Osmanlı’da yenilik hareketlerinin hız kazandığı bir dönemde asker, devlet adamı, dilci ve oyun yazarı olarak ön plana çıkan Manastırlı Mehmed Rifat’ın Manzum İlmihal’indeki iman bahsi ele alınmıştır. Toplamda 22 bölüm ve 247 beyitten oluşan manzumenin incelenen bölümü Mukaddime ile birlikte imanın şartlarının anlatıldığı ilk 114 beytin ele alındığı kısımdır. Geniş bir muhatap kitlesine hitap etme gayesi gütmeyen bu eserin daha çok sıbyan mekteplerindeki talebelerin İslam dininin inanç ve ibadet esaslarını kolay ve akılda kalıcı bir şekilde öğrenmelerini amaçladığı görülmüştür. Nitekim eserin başında da değinilen bu hususun metin boyunca sade ve anlaşılır bir dil kullanmak suretiyle gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Bu metnin üslup ve tarzının günümüz din eğitimi faaliyetlerinde de kullanılıp kullanılamayacağı hususuna değinilmiştir. Ayrıca metnin kendinden önce yazılmış ve türünün en meşhur örneklerinden olan Birgivî’nin Vasiyetnâme’sinin ilgili kısımlarıyla bir mukayesesi yapılmak suretiyle benzer ve ayrı yönleri üzerinde de genel olarak durulmuştur. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Manastırlı Mehmed Rifat’ın Manzum İlmihal’indeki İman Bahsi Üzerine Bir Değerlendirme” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Sanat ve Beşeri Bilimler, Dil ve Dilbilim
Oryantalist Theodor Nöldeke ve Friedrich Schwally’in ‘Kur’an Tarihi’ Adlı Çalışmalarında İslam’a Dair Görüşlerin Karşılaştırılması
Son iki yüzyılda İslam ve İslam’ın kökenine dair oryantalist araştırmacıların çalışmalarında ciddi bir artış yaşanmaktadır. Bu hususlarda birçok araştırmacının birbirinden farklı ve yeni iddialar ileri sürdüklerini gözlemlemekteyiz. Bu çalışma, Friderich Schwally'nin İslam'ın kökeni hakkındaki iddialarını Theodor Nöldeke'nin görüşleriyle karşılaştırarak ele almaktadır. Schwally, Kur'an çalışmaları alanında eser veren ilk önemli oryantalistlerden biridir. Geniş çaplı bir Kur'an tarihi yazmaya başlayan Nöldeke’in hastalığı nedeniyle tamamlayamadığı çalışmasını, daha sonra öğrencisi olarak Schwally devam ettirmiş ve ancak ilk iki cildini tamamlayabilmiştir. Schwally'nin de tamamlayamadığı bu eser incelenince, İslam'ın kökenleri hakkındaki görüşlerinin hocasından önemli bir farklılık gösterdiği anlaşılmaktadır. Nöldeke, Hz. Peygamber’in peygamberliğini biraz farklı da olsa kabul etmekte, onun vahiy almakla birlikte Kur’an’ın içeriğine müdahale ettiğini de düşünmektedir. Bunun yanında hurufu mukatta’anın, nüsha tespiti için yazıldığını, Kur’an’da ayet fazlalığı veya eksikliğinin olabileceğini de kabul etmektedir. Schwally, Kur'an'ın toplanması, çoğaltılması ve içeriği hakkında, şüphelerini göstermek için Ebu Bekir dönemiyle ilgili bazı iddialarda bulunur. Örneğin ona göre Kur'an'ın toplanmasının, Yemame Savaşı’ndan sonra Kur'an'ı ezberleyen sahabelerin vefat etmesi nedeniyle olması, Kur’an hakkında şüphe uyandırmaya yeterlidir. Ayrıca Zeyd b. Sâbit’in, hurufu mukatta‘ayı, sûrelerin hangi Mushaf'tan alındığını göstermek için Kur'an'a yerleştirdiğine dair iddialar serdeder. Yine Schwally, Kur'an tarihi yanı sıra onun içeriğini de inceleyerek İslam'ın, orijinal olmadığını, geçmiş din ve inanç sistemlerinden bazı doktrin ve itikatların alınmasıyla ortaya çıktığını iddia eder. Bütün çabası İslam'ın uydurulmuş, üretilmiş ve çalınmış bir din olduğunu kanıtlamaktır. Çalışmamız Schwally’nin iddialarını dikkate alarak iki oryantalistin İslam'ın kökenine dair yaklaşımları arasındaki farkı ortaya koymayı hedeflemektedir. Bunu yapmak için, birbirlerinden nasıl farklılaştıklarını göstermek amacıyla, nitel ve tarihsel karşılaştırma yöntemi, eserlerin taranması ve analizlerinin yapılması şeklinde kullanılmıştır. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Oryantalist Friedrich Schwally’nin “Kur’an Tarihi” Adlı Eserinde İslam’ın Kökenine Dair İddialar” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Telif Hakkı (c) 2025 Dr. Hasan Yıldız- Prof. Dr. Muhammet Hanefi Palabıyık (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Varlığı bilme ve anlama felsefe tarihi içerisinde her daim var olmuştur. Varlığı anlamaya ve açıklamaya çalışan felsefelerden biri de Helenistik felsefe içerisinde yeniden doğuşun adı olan Yeni Platonculuktur. Yeni Platonculuğun kurucusu M.s. 270 yılında ölen Plotinos’tur. Plotinos varlığı sudur teorisi ile açıklamıştır. Plotinos, sudur teorisinde varlığın yanında insanın ve insan bilincinin bu evrendeki önemini de ele almıştır. Çünkü insan, kendi bilinci vasıtasıyla kendi özünü ve evrendeki varlıkların hakiki özlerini bilmektedir. Varlığın ve kendisinin hakiki özünü bilen insan artık bir farkındalık içerisindedir. Plotinos’a göre insan bu farkındalığını evrendeki maddelere anlamlar yükleyerek evrene bir değer atfederek göstermektedir. Plotinos’a göre bu farkındalığın nasıl olduğunu anlamak için varlığın en üst aşaması olan Bir’i iyi bilmemiz gerekmektedir. Çünkü Bir, sudur teorisinin baş evresidir. Evrendeki varlığın ve insanın hakiki özünün bilgisi varlığın en üst aşaması olan Bir’de saklıdır. Gizlilik içerisinde kalamayan Bir, kendi özüne yakın olan Nous’u oluşturmaktadır. Nous’un kendini farkına varmasıyla sudurun bir aşaması olan Ruh oluşmuştur. Ruhu oluşturan Nous’un Bir’e dönmesi ve Bir’i seyre dalmasıyla varlıkların formları Nous’a akmaktadır. Nous’un oluşturduğu Ruh, Bir ile irtibatını Nous üzerinden sağlamaktadır. Ruh, Nous’a dönerek Nous’taki formları kendi özüne kopyalar ve onları evrendeki maddelere aktarır. Ruhtaki formları alan maddeler Bir’den az pay aldıkları için daha az aydınlanmışlardır. Bu aydınlanmadan mahrum kalanlar ise yetkinlik bakımından eksik ve aydınlanma bakımından karanlık olarak evrende durmaya devam etmektedirler. Plotinos’a göre madde Bir’den az veya hiç pay almadığı için aydınlanması da ya az ya da hiç yoktur bu sebeple de madde kötüdür. Plotinos’a göre evrendeki bu olayları anlayabilmek için bize yol gösterecek olan şey ise Ruhumuz aracılığı ile bize verilmiş olan bilinçtir. Plotinos için bilincimiz bizim biz olduğumuzun ve bizim evrendeki engellere karşı önümüzün aydınlanmasının farkındalığını sağlayan bir içsel deneyimdir. İnsan bu içsel deneyim ile evrendeki konumunu, evrenle olan ilişkisini ve kendisinin yaratanla olan bağını anlayabilmektedir. Bu farkındalığın nasıl başladığı ve nereye kadar götürülebileceği Plotinos felsefesinde bir sorundur çünkü insan bedeni ile sınırlı ama ruhu ile özgürleşmek isteyen bir varlıktır. * Bu çalışma Prof. Dr. Sema Önal Danışmanlığında 2018 yılında “Plotinos’un Mistisizmi” başlıklı Yüksek Lisans Tezi (Kırıkkale Üniversitesi, Kırıkkale, Türkiye, 2018) esas alınarak hazırlanmıştır.
Mevsılî’nin el-İhtiyâr li-taʽlîli’l-Muhtâr İsimli Eserinde Kefâet Konusu Üzerine Bir İnceleme
İslâm hukukunun gelişmesinde fakihlerin katkısı yadsınamaz. Naslar bireyin toplumsal hayatına dair birçok açık hüküm koymuş olmakla birlikte onları esas alarak birçok hükmü de fakihler içtihat ederek tespit etmişlerdir. Fakihlerin nasları anlama ve yorumlama yöntemlerinden kaynaklanan içtihat farklılıkları olduğu gibi toplumsal hayatı okuma farklılıkları ve zaman içerisinde toplumsal hayattaki değişim ve gelişim de içtihatlarda farklılıklara sebep olmuştur. Toplum içerisinde oluşan sosyal hayatın değişikliği gündelik hayatımızı etkilediği gibi aile yapısını da etkilemiştir. Nikâh ise doğrudan doğruya sosyal hayat ile iç içe olduğundan dolayı fıkıh ile sosyal hayat arasında doğru bir bağlantı kurabilmek için önemlidir. Toplumsal hayatın temel olgularından biri olan nikâh ile ilgili de fakihlerin farklı anlayışları ve yaklaşımları mevcuttur. Gerek ilgili nasları yorumlarken gerekse nikâhın toplumsal yönünü yorumlayıp değerlendirirken ve bunların üzerine hükümler bina ederken fakihlerin sosyolojik bakış açılarının da etkili olduğu görülür. Bu bakımdan bu tebliğde Mevsılî’nin Hanefîler içinde en muteber kitaplardan biri sayılan el-İhtiyar li-taʽlîli’l-Muhtâr’da nikâh ile ilgili olan kefâet konusunu hakkında sosyolojik yaklaşımları ve tespitleri ele alınıp değerlendirilecektir. Fetvalarıyla ve hükümleriyle toplumu yönlendiren fakihlerin bir taraftan nasları diğer taraftan sosyal hayattaki olguları dikkate alarak ortaya koydukları sosyolojik yaklaşımları doğru anlamak hem fıkhı genel olarak doğru anlamak hem de toplumsal yapımızın değişmeye başladığı günümüzde fıkhî hükümler ortaya konurken doğru tespitler yapabilmek için önemlidir. Fakihlerin yaşamış olduğu dönemin sosyal hayatını bilmek, onların nasları temel almalarında dikkat ettikleri hususları, naslarda belirtilmeyen hususlarda sosyolojik değerlendirmeler yaparak o konudaki (kanunî) boşluğu nasıl doldurduklarına dair bilgi vermesi yönünden önem arz eder. Yapmış olduğumuz bu çalışma ile geçmiş fıkıh birikimimizden faydalanarak günümüz meselelerinde meydana gelen güncel konular karşısında nasları nasıl yorumlamamız gerektiğine dair izlememiz gereken yol haritasına ulaşabilmektir. Mevsılî’nin, bir fakih olarak yaşamış olduğu dönemde meydana gelen meseleler karşısında naslara bakış açısının nasıl olduğunu inceleyerek, bu inceleme sonucunda elde ettiğimiz verilerden yola çıkarak Mevsılî’nin, hükümleri temellendirir iken nasları ve naslarda belirtilmeyen hususlarda ise toplumun sosyal hayatını da dikkate alarak sosyolojik yönden vermiş olduğu hükümleri yorumlamaktır. Mevsılî’nin, el-İhtiyar li-taʽlîli’l-Muhtâr isimli eserinden nikâh bölümünden kefâet kısmı incelenerek meselelere sosyolojik bakış açısı tespit edilmeye çalışıldı. Mevsılî’nin, nikâhın lüzum şartlarından olan kefâet konusunda özellikle üzerinde durduğu sosyolojik yaklaşımı, nikâhta denkliğin gözetilmesi nikâhın gaye maksatların hasıl olmasını sağlamak, kadının kendisine denk olmayan biriyle yapmış olduğu nikâh akdi neticesinde kadının ve velisinin toplum nezdinde utanılacak ve yadırganacak durum oluştuğunda giderilmesi yönündeki yorumlarıyla, toplumun temel taşı olan ailenin sağlam temeller üzerinde kurulmasını sağlamaktır. * Bu çalışma Prof. Dr. Mehmet Ali Yargı danışmanlığında devam etmekte olan Fakihlerin Nikâha Sosyolojik Yaklaşımlarının Tahlili (Mevsılî'nin el-İhtiyâr li-taʽlîli'l-Muhtâr Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme) başlıklı yüksek lisans tezine dayanılarak hazırlanmıştır. (Yüksek Lisans, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale, Türkiye).
Oryantalistlerin Kur’an’ın Tevrat ve İncil Kaynaklı Olduğu İddialarının İncelenmesi
Son hak din olan İslam’ın peygamberi Hz. Muhammmed (sav)’e indirilen Kur’an indiği günden itibaren birçok iftira ve yalanlamaya maruz kalmıştır. Bu durum iman edenler için bir etki oluşturmamış ve günümüze kadar onu hem sadırlarda hem de satırlarda muhafaza etmek için gayret etmişlerdir. İslam öncesinde kendilerine hak olarak kitap gönderilenler (Ehli kitap) emanetlerine sahip çıkmamış ve kutsal kitaplarını tahrif etmişlerdir. Kur’an’ın varlığından da rahatsız olup onu bozmak, yalanlamak, iftiralarla şüphe uyandırmak için olağanca gayret göstermişlerdir. Bu çalışmamız oryantalistlerin (doğu bilimci) Kur’an’ın Tevrat ve İncil kaynaklı olduğu iddialarına yanıt olarak sınırlandırılmıştır. Bu iddiadaki temel problem oryantalistlerin hakikati kabullenemeyişleri ve kıskançlıklarıdır. Oryantalistlerin Kur’an’ın güvenirliğine dair ortaya attığı iddialardan, Tevrat ve İncil kaynaklı olmadığının cevabı mahiyetindedir. Semavi din olma sebebiyle Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam, kaynak itibariyle birdir şu farkla ki; Yahudiler Tevrat’ı, Hristiyanlar ise İncil’i tahrif etmiş ancak Müslümanlar Kur’an’ı Kerim’e indirildiği günden beri büyük bir titizlikle sahip çıkıp korumuştur. Temel amacımız Kur’an’ın Tevrat ve İncil ile benzerliğini ve farklılığını ortaya koymaktır. Bunu da İslami temeller ve kaynaklar üzerinden ifade etmektir. Toplumda var olan insanlar, hayatlarını inandığı değerler üzerinden şekillendirmektedir. İnandığı değerlerin hakikat oluşu ve tüm şüphelerden arındırılması bu sebeple önem arz etmektedir. Bu çalışma Kur’an’ın Tevrat ve İncil kaynaklı olmadığını inanan kimseler için herhangi bir kuşku teşkil etmediğini belirleme noktasında fayda sağlayacaktır. Bu çalışmada nitel yöntem kullanılmıştır. Oryantalistlerin geçmişten günümüze kadar ısrarla üzerinde durdukları, Kur’an’ın menşei Tevrat ve İncil’dir iddiasına; vahyin nazil oluşundan itibaren koruma aşamaları olan yazımı, Mushaf haline getirilişi ve İstinsahı ilk bölümde ele alınmıştır. İkinci bölümde oryantalizm tarihi ve kökeni ile ilgili bilgi verilmiş, alt bölümünde de oryantalistlerin iddialarının temeli araştırılıp İslam kaynakları doğrultusunda cevap verilmiştir. Bu alandaki bazı kitap, tez ve makaleler incelenmiştir. Oryantalistlerin çalışmalarında elde ettikleri kaynaklarda objektif bir yaklaşım ve ilmi bir disiplin olmadığı gözlemlenmiştir. Aksine yıkıcı bir politika ve muhtemel iddialar üzerine yanlı bir ahval sergilenmiştir. Oryantalistler, Hz. Peygamber’in Eski ve Yeni Ahit’ten bilgi edinerek yeni bir kitap meydana getirdiğini iddia ederken İslami kaynaklara yer vermediği görülmüştür. Eski ve Yeni Ahit’in bütünü anonim olarak yazılmasına rağmen, müsteşrikler şüphe duydukları İslami rivayet zincirinden daha kolay tarihsel meşruiyet vermektedir. Kur’an’a yönelik titiz çalışmalar incelendiğinde ise onun sahih haliyle günümüze ulaştığına şahitlik etmiş bulunmaktayız. Batıda Kur’an üzerine geçmişten günümüze kadar süren tenkit bakış açısı egemenken, bizlerde inanan insanlar olarak Kur’an’ın muhafazası için elimizden gelen gayreti fazlasıyla göstermeliyiz. Ülkemizde hali hazırda Kur’an öğretimi ve hafızlık eğitimi yaygın bir şekilde devam etmektedir. Kıraati aşere, takrib ve tayyibe eğitimleri daha da yaygınlaşmalı ve seviyeli bir düzenle ilerlemelidir. Oryantalist bakış açıları üzerine özellikle ilim halkasında bulunanlar tedris edilmeli ve donanımlı hale getirilmelidir. Oryantalistlerin asılsız tezlerine akademik cevaplar hazırlanmalıdır. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Oryantalistlerin Kur’an’ın Tevrat ve İncil Kaynaklı Olduğu İddialarının İncelenmesi” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Senâullah Pânipetî ve (et-Tefsîrü’l-Mazharî) Eserindeki Kıraat Olgusu
Bir millet, ancak ilim insanları ve âlimleri ile ve bu âlimlerin takdir ve tebcil edilmeleri ve fazilet ve konumlarının ortaya konulması ile kalkınıp gelişebilir. Bu nedenle projektörleri, eşsiz bir âlim ve büyük bir fakih olan ve aynı zamanda tefsir ve fıkıh ilimleri başta olmak üzere dini ilimlerin her alanında çok güçlü bir derinliğe sahip olan İmam el-Mazhari ve onun metodolojisine tutmak gerekmektedir. Müellifin “et-Tefsîrü’l-Maẓharî” adlı eseri, çok çeşitli ilimleri içermesi nedeniyle tefsir alanında kaleme alınmış en güzel eserlerden birisidir. Onun öne çıkan bazı ayrıcalıkları eseri diğerlerinden farklı kılmıştır. Bu tefsirde, imamın her ilim alanındaki yol ve yöntemini ortaya koyacak çok sayıda enfes ve değerli bilgi yer almaktadır ki bu dağınık bilgileri derleyip toplayacak ve kıraat yönleri üzerinde duracak araştırmacılara ihtiyaç bulunmaktadır. Özellikle biyografi kitaplarının onun sadece ad, lakap ve eserlerinin isimlerini zikretmekle yetindiklerini ve ailesi ve yetiştiği ortam hakkında çok fazla bilgiye yer vermediklerini görünce bu konudaki arzular daha da artmıştır. Çalışmada; imamın ilim yolundaki seyahatleri, hocaları, öğrencileri, eserleri ve fıkhi mezhebinden bahsedilmiş, ardından tefsiri tanıtılarak bu tefsiri telif etme sebeplerine değinilmiştir. Daha sonra, müellifin tefsirinde; nüzul sebeplerini zikretmesi, dilsel yönleri ele alması, şiirleri delil göstermesi, gramer kurallarını kanıt olarak alması, usuli meselelere ilgisi, hadislerin sıhhat ve zayıflık derecelerine önem vermesi, fıkhi konularda ihtilafın asıl nedenlerine değinmesi, icma ve ittifak konularını ele alması, kelimelerin sözlük ve terim anlamlarını zikretmesi, ahkam ayetlerinin tefsirinde farklı konulara değinmesi, fıkhi görüşler arasında tercihte bulunması, ahkam ayetlerinde nâsih ve mensuhtan bahsetmesi ve gene ahkam ayetlerinin tefsirinde kendisinden önceki âlimlerin görüşlerine yer vermesi gibi müellifin tefsirinde izlediği yol ve yöntemi ele alınmıştır. Aynı zamanda bu çalışmada, kıraatler ilmiyle ilişkili olduğundan, İmam Mâzharî, ayetlerin tefsirinde kıraatler ilmine büyük önem vermiştir, kıraatler arasında tercih yapma ve bu tercihin dayandığı kriterleri ele almıştır. Kıraatler ilminin ve Kur'an tefsiriyle ilişkisinin önemi nedeniyle, bu çalışma bu değerli alimin hayatını ve ilim arayışındaki yolculuğunu, hocalarını ve talebelerini ele almaktadır; çünkü bu büyük alimin bu ilimdeki katkıları büyüktür. Bu ilmin tanımlanması ve kıraatlerin farklılıklarının ve gelişiminin açıklanması, kıraatlerin tefsire etkisi ve bazı terimlerin tanımlanması gerekmektedir. Örneğin: Kıraat ile rivayet, yol ve yüzey arasındaki farklar ve bu ilme özgü bazı terimlerin tanımlanması, kıraatlerin kabulü açısından kıraatlerin kategorilerine ve tefsir açısından kıraatlerin kategorilerine ve kıraatlerin farklılığından kaynaklanan hikmetlerin ele alınması gerekmektedir. * Bu çalışma Prof. Dr. Şaban KARASAKAL, devam eden ‘‘Mazharî Tefsirinde Kıraat Olgusu” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır (Doktora Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Bolu, Türkiye, 2024).
Yaşlılık ve Dini Başa Çıkma: Ömür Dediğin Programı Örneği
Yaşlılık, yaşamın diğer dönemlerine göre fizyolojik, bilişsel ve psikososyal değişimlerin daha da belirginleştiği bir dönemdir. Bu dönemde vücudun fonksiyonel kapasitesinde düşüş yaşanmakta, bilişsel olarak bellek ile ilgili sorunlarla karşılaşılabilmektedir. Bununla birlikte yaşlılık döneminde daha yakın bir ihtimal olarak değerlendirilen ölüm, aile üyeleri ve yakınların vefatı, yaşanan rol kayıpları ile yalnızlık karşılaşılan bazı psikososyal sorunlardandır. Bu bağlamda çalışmanın temel problemini yaşlı bireylerin karşılaştıkları psikososyal sorunların tespiti ve bu sorunlarla başa çıkma sürecinin din psikolojisi bakış açısı ile değerlendirilmesi oluşturmaktadır. Nüfus yapısında yaşanan değişime bağlı olarak ülkemiz ve dünya yaşlı nüfus oranı, gün geçtikçe artmaktadır. Bu kapsamda yaşlı bireylerin psikososyal sorunlarının neler olduğu ve bu sorunlarla başa çıkma sürecinde hangi metotların öne çıktığı psikoloji ve din psikolojisi bilimi ile yaşlı bireylerle çalışmalar yürüten ilgili kamu ve sivil toplum kuruluşlarına veri sunacak olmasından dolayı önem arz etmektedir. Çalışmada, “Ömür Dediğin” programı özelinde yaşlı bireylerin karşılaşmış oldukları psikososyal sorunların tespiti ve bu sorunlarla başa çıkma sürecinde başta dini olmak üzere ne tür başa çıkma etkinliklerinin rol oynadığını ortaya koymak amaçlanmaktadır. Bu çalışma kapsamında, yaşlı katılımcıların konuk olarak yer aldığı "Ömür Dediğin" programı doküman olarak ele alınmış ve incelenmiştir. Nitel araştırma deseninde kullanılan amaçlı örneklem tekniği ile ilgili program bölümleri tespit edilmiştir. Bu kapsamda çalışmanın grubunu “Ömür Dediğin” programının 20.10.2023 tarihi itibariyle yayınlanan 315 bölümünün tamamı, örneklemini ise “Ömür Dediğin” programının 45 bölümü oluşturmaktadır. Çalışmada elde edilen görüşlerin analizinde, tematik ve betimsel içerik analizi tercih edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre ölüm kaygısı, bir başkasına muhtaç olma, yalnızlık, eş veya çocukların vefatı ve yakın aile üyelerinin (eş, çocuk) süreğen hasta olmalarına bağlı olarak devamlı bakımlarını gerçekleştirmenin yaşlı bireyler tarafından zor ve sıkıntılı bir süreç olarak algılandığı değerlendirilmiştir. Yaşanılan sorunlara bağlı olarak başvurulan başa çıkma metotlarının da farklılaşabildiği görülmekle birlikte bu süreçte dinin önemli bir başa çıkma kaynağı olduğu görülmüştür. Kader inancı, dua, sosyal destek, ahiret inancı, şükür algısı, imtihan algısı, dini kitap okuma etkinlikleri ve sabrın başlıca başvurulan dini başa çıkma etkinlikleri olduğu tespit edilmiştir. Yaşlı bireyler, karşılaştıkları problemlerle başa çıkma sürecinde dini başa çıkma unsurlarından yararlanmalarının yanı sıra farklı başa çıkma metotlarından da faydalanmaktadırlar. Buna göre; daha fazla sosyalleşme çabası içerisinde olma, iş ve meşguliyet edinme, duygu ve düşüncelerini yazılı metinlere aktarma, doğaya yönelme, hatıra ve rüya da öne çıkan bazı başa çıkma metotları olarak belirlenmiştir. * Bu çalışma, Prof. Dr. Behlül Tokur danışmanlığında 2024 yılında tamamlanan “Yaşlı Bireylerin Hayat, Din ve Değer Algıları ile Başa Çıkma Süreçleri Üzerine Bir Araştırma: Ömür Dediğin Programı Örneği” başlıklı yüksek lisans tezi (Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı) esas alınarak hazırlanmıştır.
Sınıf Yönetiminde Günlük Selamlaşmanın İletişim Becerilerindeki Rolü: Necip Fazıl Kısakürek Fen Lisesi Örneği
Sosyal bir varlık olan insanın hayatında günlük selamlaşmanın etkili iletişim için önemli olduğu bir gerçektir. Fakat son zamanlarda iletişimin sanal alemle sınırlı olduğu ve özellikle pandemi döneminin olumsuz sonuçları göz önünde bulundurulduğunda konunun önemi daha da artmaktadır. Aynı zamanda öğretmen ile öğrenci arasında gerçekleşecek etkili iletişimin önemi sayesinde sınıf yönetiminin daha da kolaylaştığı göz ardı edilmemelidir. Söz konusu çalışma ile öğrencilerin sosyal hayatta ve sınıf ortamında günlük selamlaşmanın iletişim becerilerinde ve sınıf yönetimindeki rolünün olup olmadığı amaçlanmaktadır. Çalışmada nicel araştırma yönteminin deneysel modeli kullanılmıştır. Veriler ise Excel programı kullanılarak elde edilmiştir. Araştırmanın evreni Şanlıurfa ili fen liseleri, örneklemi ise Necip Fazıl Kısakürek Fen Lisesi 9. sınıfa devam eden 48 öğrenciden oluşan iki sınıflık grup kontrol ve yine 9. sınıfa devam eden 52 öğrenciden oluşan iki sınıflık grup deney grubu olarak seçilmiştir. Çalışmada 2024 Mart ayı boyunca deney grubu sınıflarında derse giren tüm öğretmenlerden, dört hafta boyunca sabah, akşam ve derse girdiklerinde deney grubu öğrencileri ile selamlaşmaları dersin başında birkaç dakika da olsa selamlaşmanın önemi ve gerekliliği hakkında sohbet etmeleri istenmiştir. Kontrol grubuna ise herhangi bir farklılık olmadan derslerine devam etmeleri istenmiştir. Belirlenen dört haftalık araştırma süreci tamamlandığında her iki gruba da “Etkili İletişim Becerileri Ölçeği” ve “Sınıf Yönetimi Ölçeği” son test tasarımı tercih edilmiş ve uygulanmıştır. Elde edilen bulgular sonucu hem iletişim becerileri hem de sınıf yönetimi verilerinde deney grubu puan ortalamaları ile kontrol grubu puan ortalamaları arasında anlamlı farkın olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca kız öğrencilerin erkek öğrencilere göre hem iletişim becerilerinde hem de sınıf yönetimi puan ortalamalarında anlamlı fark olduğu sonucuna varılmıştır. İletişim becerileri genel bulgularının yanında ölçeğin “Egoyu Geliştirici Dil”, “Etkin Dinleme”, “Kendini Tanıma-Kendini Açma”, “Empati”, “Ben Dili” gibi alt faktörlerinde de deney grubu ile kontrol grubu puan ortalamaları arasında anlamlı fark ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda sınıf yönetimi ölçeğinin “İnsan Yönetimi” ve “Davranış Yönetimi” alt faktörlerinde deney grubu ile kontrol grubu puan ortalamaları arasında anlamlı fark ortaya çıkmıştır. Fakat “Ders Yönetimi” alt faktöründe her iki grubun puan ortalamaları eşit çıkmıştır. Bu sonuçlara göre selamlaşmanın önemini kavrayan bireylerin sosyal ortamlara daha hızlı ve kolay adaptasyon sağladığı, günlük selamlaşma ve kısa süreli sohbetlerin kişilerde iletişim becerilerini arttırdığı ve sınıf ortamına kolaylıkla uyum sağladığı sonucuna varılmıştır. * Araştırma, Karaköprü İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünün 27.03.2023 tarihli ve E-689718-73153771 sayılı izni ile yürütülmüştür.
Fârâbî’nin Felsefe Sisteminde Tanrı’nın Varlığını Bilmenin İki Yolu
Fârâbî’nin felsefe sistemi, Tanrı’nın varlığının kesin bir biçimde bilinebileceği iddiasını taşımaktadır. Buna göre, Tanrı’nın varlığı, burhânî bir bilgidir. Fârâbî, Tanrı’yı İlk Neden olarak ve İlk İlke olarak nitelemektedir. Biz çalışmamızda, Fârâbî’nin Tanrı’nın varlığını, bilgi düzeyinde (epistemolojik olarak) nasıl açıkladığı ve nasıl temellendirdiği sorusu ile ilgilendik. Fârâbî, El Medinetü’l Fazıla eserinde Tanrı’dan bir temel ilke olarak bahsetmektedir. O, İlimlerin Sayımı eserinde ise kişinin, Tanrı’nın varlığının bilgisine, diğer varlıkları nedensel bir düzen içinde bildikten sonra erişeceğini söylemektedir. Tanrı kavramının, Fârâbî tarafından hem temel ilke olarak kabul edildiği hem de temellendirildiği görülmektedir. Bu durum nasıl anlaşılmalıdır? Eğer Tanrı, İlk Neden olarak bir temel ilke ise, bu ilkenin neden temellendirilmesi gerekli görülmektedir? Tanrı’nın varlığı bir temel inanç mıdır? Eğer öyleyse, bu inancın, başka inançlara bağlı olmaması gerekmez mi? Fârâbî’nin düşünce sistemi içinde kalarak bu soruların cevaplanabileceğini düşünmekteyiz. Bu çalışmamızda, Fârâbî’nin felsefe sisteminde, Tanrı’nın varlığının bilgisine erişimin yollarını araştırdık. Dolayısıyla, Tanrı’nın varlığının Fârâbî’nin felsefe sistemindeki yeri üzerine, bütüncül bir bakış açısı ortaya koyduk. Bu bakış açısının bütüncül olduğu söylemi, Tanrı’nın varlığı ile ilgili araştırmamızda, Fârâbî’nin bütün olarak felsefe sistemini dikkate almamızla ilgilidir. Araştırmamızda, Fârâbî’nin felsefe sisteminde, Tanrı’nın varlığının kesin bilgi olduğu görüşünü açıklamayı hedefledik. Araştırmada nitel araştırma yöntemini kullandık. Metin analizi yaparak verileri topladık, yorumladık ve sonuca ulaştık. Metin analizi yaparken analitik ve hermeneutik yöntemleri birlikte kullandık. Fârâbî’nin felsefe sisteminde, Tanrı’nın varlığının bilgisine erişimde iki yoldan söz edildiğine ulaştık. Bunlardan birinde, apriori bilgi niteliğindeki İlk Neden, ilk “mâkûlât”lardan biri olarak tanıtılır. Diğerinde ise İlk Neden’in bilgisine, varlığa dair diğer nedenleri bildikten sonra erişilir. Biz bu durumun, bahsedilen ilk ilkelerin (mâkûlât) bilinebilirlik açısından eş-değer olmamasıyla açıklanabileceğine vardık. Nitekim Fârâbî ilk ilkelerin bazılarının kolayca herkes tarafından bilindiğini, bazılarınınsa belirli bir çaba ve düşünme sonucu bilindiğini ifade etmektedir. Sonuçta, biz, Fârâbî’nin felsefesinde, Tanrı’nın, bir ilk ilke olarak insanın zihninde en başından beri bulunsa da bu ilkenin çok açık olmadığını tespit ettik. Bu ilkenin kavranması, çaba ve düşünme gerektirir. Ayrıca, bu yaklaşımımız, Tanrı’nın ilk ilkelerden biri olarak insan zihninde olmasına rağmen, neden herkesin Tanrı inancına sahip olmadığı sorusuna da Fârâbî’nin felsefe sistemi içinde bir yanıt oluşturabilmektedir. * Bu çalışma Prof. Dr. Bayram DALKILIÇ danışmanlığında 2020 tarihinde tamamladığımız Fârâbî Metafiziğinde Tanrı Hakkında Bilgi Üzerine Bir Araştırma başlıklı doktora semineri esas alınarak hazırlanmıştır (Doktora Semineri, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, Türkiye, 2020).
DEHB ve Depresyon Arasındaki İlişkide Kişiler Arası Problemlerin Aracılık Etkisi
Bu çalışma, yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) semptomları ile depresyon arasındaki ilişkiyi ve bu ilişki üzerindeki kişiler arası sorunların etkisini incelemeyi amaçlamıştır. Araştırmada, 147 yetişkin katılımcıdan çevrimiçi anketler aracılığı ve öz-bildirim yoluyla veri toplanmıştır. Katılımcılar, DEHB semptomlarını (hiperaktivite, dürtüsellik ve dikkatsizlik) BAARS-IV ölçeği ile, depresyon semptomlarını ise DASS-21 ölçeğinin depresyon alt ölçeği ile değerlendirmiştir. Kişiler arası ilişki sorunları, IIP-C-IRT ölçeğinin girişken/ihtiyaç duyan ve kolayca sömürülen davranışları ölçen alt ölçekleri kullanılarak ölçülmüştür. Analiz sonuçları, DEHB’nin tüm semptom alanları ile depresyon puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif korelasyonlar olduğunu göstermiştir. Başka bir deyişle, DEHB semptomları arttıkça, depresyon semptomlarının da artma eğiliminde olduğu gözlenmiştir. Ayrıca, DEHB semptomları ile her iki tür kişiler arası sorun (girişken/ihtiyaç duyan ve kolayca sömürülen davranışlar) arasında da anlamlı pozitif ilişkiler bulunmuştur. Bu durum, DEHB semptomlarına sahip bireylerin kişiler arası ilişkilerde zorluklar yaşama olasılıklarının daha yüksek olduğunu göstermektedir. Ancak, yapılan arabulucu analizler, girişken/ihtiyaç duyan veya kolayca sömürülen davranışların DEHB ile depresyon arasındaki ilişki üzerinde dolaylı etkilerinin anlamlı olmadığını ortaya koymuştur. Yani, bu kişiler arası sorunlar, DEHB ile depresyon arasındaki ilişkiyi önemli ölçüde etkilememektedir. Bu bulgular, DEHB semptomları olan yetişkinler arasında depresyonun yaygın olduğunu ve DEHB ile depresyon arasında güçlü bir pozitif ilişki bulunduğunu vurgulamaktadır. Ayrıca, bu ilişkiyi etkileyebilecek kişiler arası faktörlerin rolünün sınırlı olduğunu göstermektedir. Çalışma, hem DEHB semptomlarının hem de bu bireylerin yaşadığı kişiler arası zorlukların ele alındığı kapsamlı tedavi yaklaşımlarının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, DEHB ve depresyonun birlikte görülme sıklığı (komorbidite) konusunda daha derin bir anlayış sunmakta ve gelecekteki tedavi planlamaları için önemli ipuçları sağlamaktadır. * Bu çalışma Dr. Lisa Jonkman danışmanlığında Ağustos, 2024 tarihinde tamamladığımız "Mediating Effect of Interpersonal Problems on the Relationship Between ADHD and Depression" başlıklı yüksek lisans esas alınarak hazırlanmıştır (Yüksek Lisans, Maastricht Üniversitesi, Maastricht, Hollanda, 2024).
Tasavvuf Klasiklerinin Değer Eğitimi ile Münâsebeti: er-Riʿâye li-ḥuḳūḳillâh’taki Riya Çözümlemeleri
Bu çalışma, tasavvuf klasikleri ile değer eğitimi arasında irtibat kurmayı konu edinmektedir. Değer eğitimi, bizatihi önem arz etmekle birlikte okul öncesi, ilk ve orta öğretimde akademik başarıyı bütünleyen bir unsur olarak da gösterilebilir. Değer kavramı, davranış ile yakından ilgilidir. Etkili bir değer eğitimi, kişinin doğruyu yanlıştan ayırma yeteneğini geliştirir, tutum ve davranışlarına referans olur. Ancak ayrıntılı olarak etüt edilmeyen bir değerin, karar verme sürecine ve davranışa etki etmesi zordur. Değerler hakkında derinlemesine bir kavrayışa kavuşmak için müracaat edilecek yazılı kaynaklar arasında edebî metinlerin, sosyolojinin, antropolojinin, ahlak felsefesinin yanı sıra tasavvuf literatürünün bazı verimleri de bulunabilir. Nitekim bir tür “Müslüman bilgeliği” olarak niteleyebileceğimiz tasavvuf, Türkistan’dan Balkanlar’a uzanan bir coğrafyada dil, kültür, sanat ve mimariyle birlikte ahlak ve değer dünyasına da katkıda bulunmuştur. Tasavvuf eserlerini bu gözle okumak, tasavvuf literatürü ile değer eğitimi arasında bir kesişim alanı teşkil edebilir. Çalışma, anılan türden bir irtibatın mümkün ve işlevsel olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması ve karşılaştırma yöntemleri kullanılmıştır. Tebliğ metni, tasavvuf ilminin ilk yazılı kaynaklarından biri olarak bilinen Hâris el-Muhâsibî’nin (öl. 243/857) er-Riʿâye li-ḥuḳūḳillâh ve’l-ḳıyâm bihâ isimli eserindeki riya çözümlemeleri ile sınırlandırılmıştır. Ele alınan ilgili bölüm incelenerek, tasavvuf klasikleri ile değer eğitimi arasındaki ilişki ağının bir kısmı tespit edilmiştir. Söz konusu ilişkinin, özellikle değerlerin doğrudan öğretimi, değer geliştirmeci yaklaşım, değer analizi ve karakter eğitimi gibi yaklaşımları uygulamak için teorik dayanak sunabileceği gösterilmiştir. Keza, örneklemden yola çıkarak, değer eğitiminde uygulanacak yöntem arayışlarına, tasavvuf klasiklerinin nitelikli bir destek tedarik etme kabiliyeti taşıdığı iddia edilmiştir. Özellikle müellifin riya bahsinde “tahlîs” kavramıyla çizdiği çerçeve, değer eğitimi için bir yönteme dönüşme potansiyeli taşımaktadır. Çalışma, bu gerekçeleri öne sürerek, değer eğitimcilerine tasavvuf düşüncesinden yararlanmayı önermektedir. Sonuç olarak, Hâris el-Muhâsibî’nin er-Riʿâye li-ḥuḳūḳillâh ve’l-ḳıyâm bihâ adlı eserindeki riya çözümlemelerine bakarak, değer eğitiminin hem planlama safhasında hem de uygulama aşamasındaki teorik ve pratik kimi çözümler için tasavvuf klasiklerinin geniş olanaklar sunabileceğini söylemek mümkündür. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Tasavvuf Klasiklerinin Değer Eğitimi ile Münâsebeti: er-Riʿâye li-ḥuḳūḳillâh’taki Riya Çözümlemeleri” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Beyzâvî’nin Mezhebî Görüşlerinin Mâide 6. ve 89. Âyetler Bağlamında Değerlendirilmesi
Kur’ân-ı Kerim, Allah tarafından Cebrail aracılığıyla Hz. Muhammed’e Arapça olarak indirilen ilahi bir mesajdır. Yirmi üç yıllık bir süreçte indirilen âyetler, sahabeler tarafından ezberlenip yazılmıştır. Kur’ân, sonraki nesiller için bir hayat kılavuzu olmuş ve yapılan tefsir çalışmaları da zamanla bir ilim dalı halini almıştır. Bu doğrultuda 13. yüzyılda yaşamış Eş‘arî kelâmcısı ve Şâfiî fakihi olarak şöhret bulmuş Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullāh b. Ömer b. Muhammed el-Beyzâvî’nin (öl. 685/1286) Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Te’vîl isimli eserini, âyetlerin anlaşılmasını esas alan ve medreselerde okutulan önemli bir tefsir olarak zikredebiliriz. Beyzâvî’nin âyetleri tefsir ederken titiz bir çalışma yürütmesi, mezhebinin görüşlerini delillerle savunması, kıraat farklılıklarına ve sahabenin uygulamalarını göz ardı etmemesi, onun oldukça hassas bir tutum içerisinde olduğunu göstermektedir. Bu itibarla, biz de bu tebliğimizde onun abdest ve yemin konusundaki görüşlerini Mâide Suresi 6. ve 89. Âyetler bağlamında ele almayı uygun gördük. Nitekim mezheplerin farklılıklarını göstermek açısından abdest, akla gelen ilk örneklerdendir. Aynı zamanda yemin konusu da fıkhi mezheplerin görüşlerindeki farklılıkları görmemizi sağlayan önemli bir örnektir. Böylece tebliğimizde, Mâide 6. ve 89. âyetler bağlamında Beyzâvî'nin mezhebî görüşlerini değerlendirmeyi uygun gördük. Çalışmamızın genel amacı, müfessirin ilgili fıkhî âyetlere dair yorumlarını ve bu âyetlerdeki özgün bakış açılarını tespit edip, yaklaşımını ortaya koymaktır. Temel amacımız ise, Mezhebî mensubiyetin tefsirde sübjektifliğe yol açıp açmadığını tespit etmektir. Bu bakımdan ahkâm âyetlerine mezhebî yaklaşımların yoruma etkisini müfessirin perspektifinden ortaya koymayı amaçladık. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Ahkâm âyetlerine mezhebî yaklaşımların yoruma etkisini müfessirin perspektifinden ortaya koymaya gayret edilmiştir. Konuyu, tasviri (descriptive) bir metotla ele alarak tahlil ve değerlendirmelere yer vermeye çalışılmıştır. Mezhep imamlarının görüşleriyle karşılaştırarak aralarındaki benzerlik veya farklılıklar bütüncül bir bakış açısıyla ifade edilmeye çalışılmıştır. * Bu çalışma Prof. Dr. Zekeriya Pak danışmanlığında 2024 tarihinde hazırladığımız “Beyzâvî ve Nesefî Tefsirleri Örneğinde Mâide Sûresindeki Ahkâm Âyetlerine Mezhebi Yaklaşımların Yoruma Etkisi” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır (Yüksek Lisans, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, Türkiye, 2024).
İbn Tufeyl’de Din Dili ve İdrak Mertebeleri
İnsanlık tarihi boyunca din kavramı tüm toplumlar arasında büyük öneme sahip olmuş ve her topluluk kendisine ait inançlar bütünü içerisinde yaşamışlardır. Tanrı-Evren-İnsan kavramları ve birbirleri ile olan ilişkileri hem dinin hem de felsefe ilminin konuları arasında yer almıştır. Bundan dolayı din ile felsefe kimi zaman birbirleri ile çatışma durumuna getirilmiş kimi zaman ise bu iki ilmin birbirleri ile uyumundan bahsedilerek, birbirlerini destekler nitelikte oldukları ifade edilmiştir. Çalışmamızda İbn Tufeyl’in Hay b. Yakzân eseri merkeze alınarak burada kullanılan din dili ve idrak dereceleri ele alınmıştır. Ayrıca din-felsefe ilişkisi, tarihi süreç içerisinde değerlendirilerek yeni bir din dilinin imkânı bu bildirimizin ana konusu olmuştur. Bu araştırmamızda Hay b. Yakzân eseri eşliğinde yeni bir din dilinin imkanını müzakereye açarak bunun önemi üzerinde durduk. Çünkü bizler din ile felsefe arasındaki uyumun ve birlikteliğin sağlanabilmesinin ön koşulu olarak ayrışma/çatışma dilinin terkedilerek, uzlaşmacı/birleştirici yeni bir din dilinin gerekliliğini düşünüyoruz. Bu sebepledir ki literatürde bulunan çalışmaların dışında felsefe-din ilişkisine İbn Tufeyl ve Hay b. Yakzân penceresinden bakarak yeni bir din dilini, idrak mertebelerini dikkate alarak temellendirdik. Böylece gerek İslam felsefesi alanına gerekse diğer ilişkili alanlara ufak da olsa bir katkı sağlamayı hedefledik. Bu bildirimizde felsefe-din birlikteliğinin neden önemli olduğu üzerinde durularak çatışmacı/dışlayıcı bir din dilinin kullanılmasının olumsuz ve tehlikeli yönleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çözüm olarak ise filozofumuzun eserinde kullanmış olduğu ‘din dili’ ve ‘farklı insan idrakleri’ kavramları üzerinde durularak yeni bir din dilinin, felsefe-din uyumunun sağlanması açısından önemli olduğu belirtilmiştir. Bu çalışmada öncelikle din dili bağlamında konuyla ilgili İbn Tufeyl’in Hay b. Yakzân eseri ele alınmıştır. Daha sonra günümüze kadar gelen süreçte yayınlanmış olan temel kaynaklar, makaleler, konuyla ilgili yayınlanmış olan doktora ve yüksek lisans tezleri taranmıştır. Toplanan tüm bu veriler nitel araştırma yöntem ve teknikleri kullanılarak konu ele alınmış ve değerlendirilmiştir. Sonuç olarak tarihi süreçte din ve felsefenin birbirleri ile uyumundan bahsedenlerin yanı sıra her iki ilmin yan yana olamayacağını savunanlar da olmuştur. Her insanın farklı idrak düzeyi vardır. Bu sebepledir ki yeni bir din dilinin geliştirilmesi, din ve felsefe alanına büyük katkı sağlayacağı gibi her insanın da anlam dünyasına daha iyi hitap edebilmemizi sağlayacaktır. * Bu çalışma 4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “İbn Tufeyl’de Din Dili ve İdrak Mertebeleri” adlı bildirinin içeriği geliştirilerek üretilmiş hâlidir.
Dağıstan’dan Bursa’ya Göç Eden Mutasavvıf Ebû Muhammed Medenî ve Tasavvuf Anlayışı
Bu çalışmada 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren giderek artan Kuzey Kafkasya’daki Rus işgali nedeniyle Dağıstan’dan Bursa’ya göç eden mutasavvıflardan Ebu Muhammed el-Medeni bin Osman-ı Dağıstanî (öl. 1332/1913) konu edilmiştir. Bu kapsamda Medenî’nin menkıbelerine ve tasavvuf anlayışına odaklanılacaktır. Pek çok evliyaya ev sahipliği yapmış olan Bursa, İstanbul'dan yaklaşık iki asır önce Osmanlı İmparatorluğu'nun manevi başkenti olarak kabul edilmiştir. Dağıstan’dan Bursa’ya göç eden mutasavvıflar ve yetiştirdikleri isimler gerek Osmanlı’nın son dönemlerinde gerek Cumhuriyet döneminde Bursa merkezli olarak bilinir olmuştur. Ebû Muhammed Medenî, Şerafettin Zeynel Abidin Dağıstanî ve Abdullah Dağıstanî bunlar arasında sayılabilir. Bu çalışmada konu edinilen Ebû Muhammed Medenî’yi ve tasavvuf anlayışını daha iyi tanımak, dönemin tasavvuf anlayışına ve tasavvuf tarihine ışık tutacaktır. Bu amaçla Medenî ve ailesinin Dağıstan'dan Bursa'ya olan göç süreci, tasavvufi öğretilerini Bursa'da nasıl yaydıkları ve Osmanlı toplumuna nasıl etki ettikleri araştırılacaktır. Osmanlı arşiv kayıtları, menkıbeler, mektuplar, araştırma makaleleri, kitaplar ve diğer veri kaynakları bu amaçla detaylı bir şekilde incelenmiştir. Medenî’nin gençlik yıllarında Ruslarla mücadele ettiği görülmektedir. Bu mücadelesi onu Sibirya'ya kadar sürüklemiş ve Türkiye'ye hicret etme sürecine kadar devam etmiştir. Bugünkü Yalova-Orhangazi arasında, şimdiki Güney köyünün bulunduğu yere Kafkas muhacirlerinin yerleşmesine öncülük etmiştir. Medenî’nin Nakşîbendî Tarikatının incelikleri hakkında “Ya Veledi” isimli bir eseri olduğu bilinmektedir. Medenî ile Nakşîbendî Tarikatının bir kolu Dağıstan’dan Türkiye’ye taşınmıştır. Medenî’nin ve halefi Şerafettin Zeynel Abidin Dağıstanî’nin yetiştirdiği müritlerin etkisi günümüze kadar ulaşmaktadır. Abdullah Dağıstanî ve Hacı İhsan Tamgüney bu isimlerden bazılarıdır.
Telif Hakkı (c) 2023 Hatice Merve Kızılgül Kılıç (Yüksek Lisans Öğrencisi)- Prof. Dr. Bülent Akot https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Okuma Kültürü Kazandırılmasında Çocuk Kütüphanelerinin Rolü: Bağcılar Belediyesi Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Halk ve Çocuk Kütüphanesi Örneği
Bu çalışmada, okuma kültürü kazandırılmasında çocuk kütüphanelerinin rolü konu başlığına bağlı kalınarak Bağcılar Belediye Başkanlığına bağlı hizmet veren Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Halk ve Çocuk Kütüphanesinde Bilgi ve Belge Yönetimi alanında yürütülen çalışmaları değerlendirilmiştir. Araştırmanın konusu bu kütüphane özelinde Okuma Kültürü kazandırmak için yapılan çalışmalardır. Araştırma, Mayıs 2021 ile Mayıs 2023 tarihleri arasında pilot kütüphanede yürütülen faaliyetleri ve sonuçlarını içermektedir. Araştırmada gözlem ve analitik yöntem kullanılmıştır. Türkiye, 2023 dünya kitap okuma oranları bakımından son sıralarda yer almaktadır. UNESCO verileri temel alınarak endişe verici tablo karşısında toplumsal bilinç oluşturmak amacıyla seçilen konu büyük önem taşımaktadır. Kütüphaneler, herhangi bir ayrım yapmaksızın toplumun tüm kesimlerine eşit düzeyde hizmet veren, kültürel mirasın aktarımını da sağlayan önemli kurumlardır. Bu noktada okuma kültürünü kazandırmak için ailelere, okullara, sivil toplum örgütlerine ve kütüphanelere büyük görevler düşmektedir. İlk etapta küçük yaştan itibaren aileler çocuklarını Çocuk Kütüphaneleriyle tanıştırmalıdır. Okuma kültürü, çocukluk evresinden başlayarak kişilerin okuma eylemiyle edindikleri bilgi, beceri ve birikimlerin toplumsal yaşam becerilerine dönüşmesidir. Zaman, süreklilik ve gönüllülük şarttır. Okumayan, okuduğunu anlayamayan, düşünmeyen, sorgulamayan, muhakeme edemeyen, farklı düşüncelere saygı duymayan, üretmeyen nesil artık dar çerçevede ailenin değil tüm toplumun en önemli sorunu haline gelmiştir. Toplumun devamını sağlayan, geleceğimizi emanet edeceğimizin çocukların, gençlerin kendilerini 20-30 kelimeyle ifade etmeleri, düşüncelerini yazıya dökememeleri üstünde önemle durulması gereken toplumsal bir sorundur. Vakit kaybetmeden aile - okul - kütüphane - sivil toplum örgütleri işbirliğiyle ortak projeler yürütülmeli, işbirlikleri gerçekleştirilmelidir. Bu konu devlet politikası olarak benimsenmelidir. Yerel yönetimler konunun önemini anlamıştır. Bağcılar Belediye Başkanlığına bağlı hizmet veren Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Halk ve Çocuk Kütüphanesinde hizmet verdilen kullanıcı profilinin ihtiyaçlarını iyi analiz edilerek öncü aynı zamanda yenilikçi çalışmalar yürütülmektedir. Bildiride bu kapsamda yapılan çalışmalar, amaç ve kazanımlar desteklenerek ana başlıklar halinde ele alınmıştır. Araştırmanın en önemli sonucu kütüphanelerin sadece kitap alıp verilen mekânlar olmaktan çıktığı tespitidir. Düzenlenen etkinliklerin sonunda vatandaşlarla birebir görüşerek memnuniyet analizi yapılmıştır. Çalışmanın diğer sonuçları şunlardır: Daha önce çocuk kütüphanemiz bulunmadığından sadece belirli gün ve haftalarla ilgili etkinlikler düzenlenmekteydi. Çocuk kütüphanemizin açılışıyla birlikte Mayıs 2021 ile Mayıs 2023 tarihleri arasında Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Çocuk Kütüphanesinde 84 etkinlik düzenlenmiş ve etkinliklere 2153 kişi katılmıştır. Kütüphane üye sayılarında belirgin artış gözlemlenmiştir. Çocuk kütüphanesinde düzenlendiğimiz etkinliklerin sonucunda 1354 kişi çocuk kütüphanesine üye olmuştur. Yaşam boyu öğrenme ilkesi hayata geçirilmiştir. Çocukların psikolojik ve sosyal gelişimine katkı sağlamıştır. Sosyal medya hesabının yönetimi kütüphane koordinatörüne verildikten sonra sosyal medyada yapılan paylaşımlarla (65 paylaşım) kütüphaneler görünür olmuştur. Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Halk ve Çocuk Kütüphanesi, verdiği hizmetlerle, hizmetlerin devamlılığını sağlamasıyla okuma kültürünü destekleme anlamında olumlu sonuçlar elde etmiştir.
Sosyal ve Davranış Bilimleri, Kütüphane ve Bilgi Bilimleri
Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Halk ve Çocuk Kütüphanesi
Telif Hakkı (c) 2023 Zeynep Gedikoğlu (Yüksek Lisans Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Yazar Sosyolojisi Bağlamında ‘Mustafa Kutlu’ Örneği
Edebiyat sosyolojisinin alt basamağı olan yazar sosyolojisini tanımlamak bu bağlamda Mustafa Kutlu’yu değerlendirmek çalışmamızın temel amacıdır. Edebiyat sosyolojisi, edebiyat ile toplum arasındaki ilişkileri, bu ilişkinin ve edebiyatın topluma yansımalarını inceleyen bir disiplindir. Bu disiplin toplum ile edebiyat arasındaki ilişki üzerine kuruludur. Dolayısıyla edebiyat toplumun ifadesi ve yansıması olarak değerlendirilebilir. Edebiyat sosyolojisi kendi içinde dört başlıkta incelenmektedir. Bunlardan biri de yazar sosyolojisidir. Yazar ve yaratıcılık, toplum içinde yazar, zaman içinde yazar olarak alt başlıklara ayrılan yazar sosyolojisi; yazarın çevresi, ailesi, kültürel şartları, ekonomik koşulları, yaşı, cinsiyeti gibi birçok faktör edebi üretimlerini şekillendirmektedir. Yazar ile toplum arasındaki ilişkiyi dikkate alan bu yaklaşımda yazarın ideolojisini topluma nasıl yansıttığı, coğrafi koşulların sanatına etkisinin olup olmadığı gibi unsurların açıklanması hedeflenmiştir. Bu noktada yazarın biyografisine başvurulmaktadır. Çünkü yazar sosyolojisi, edebi metnin gerçekçi analizinde, yazarın biyografisine ait verilerden bağımsız olarak gerçekleştirilemeyeceği kabulünü esas almaktadır. Her yazar toplumun bir parçasıdır ve toplumu eserleriyle yansıtır. Kutlu’nun ‘Kalbin Sesi’ eseri incelendiğinde de bu yansımayı görmek mümkündür. Yazar sosyolojisi noktasında Mustafa Kutlu’yu dikkate almamızın nedeni onun yaşamı ile eserleri arasındaki ilişkinin irdelenmesidir. Müslüman kimliğiyle sorunlara yaklaşan, çözüm yollarını yine bu minvalde üreten yazarın toplumu ‘fildişi kulelerinden’ izlemediğini, doğrudan topluma nüfuz ettiğini görmekteyiz. Erzincan’da doğan, kasaba-köy hayatına vakıf olan Kutlu; İstanbul’a geldikten sonra tabiatla iç içe olma arzusu onu kahvehanelerde, çay bahçelerinde, insanın bol olduğu yerlerde yazmaya sevk etmiştir. Edebî eserin üretim alanı ve yazarın toplumsal yaşamına vurgu yaklaşımı burada karşımıza çıkıyor. Mustafa Kutlu’nun eserlerinin arka planına bakıldığında Kur’an-ı Kerim’i, doğduğu yerin tabiatını, dedesini, depremi ve Nurettin Topçu’yu görmek mümkündür. Teknolojinin insanı bozduğuna inanan öyle ki cep telefonu taşımayan Kutlu, insanı insan yapan değerlerin savunucusu olmuştur. Eserlerini gözlem ve tahlile dayandıran yazar, okura toplumun resmini sunmaktadır. Yazarın hikâyelerine, denemelerine baktığımızda çözüm odaklı yazılar olduğu fark edilmektedir. Nitekim ‘Kalbin Sesi ile Toprağa Dönüş’ kitabı da yine çözüm önerili eserlerinden birisidir. Bu kitabın bir manifesto olduğunu, Amentüye inananlar için yazdığını dile getiren Mustafa Kutlu, teknoloji, bilimsellik, akılcılık gibi kavramların üstün tutuluşunun karşısındadır. Modernizmin insanı hakikat ikliminden uzaklaştırdığına dikkat çeker. Toprağa dönmenin, tabiatla iç içe olmanın vurgusu yapılır. Tabiatla savaşan insan kahraman değil; suyu, havayı, toprağı kirleten, canlıların sonunu getiren bir katil olarak tanımlanır. İnsanoğlunun ancak Hududullah’a riayetle fıtratını bulacağına inanır. Yazarın deyimiyle bu eser onun düşünce dünyasını oluşturan Nurettin Topçu’nun neşvünema bulmuş halidir. Açıklama ve tanımlama yöntemlerinin kullanıldığı çalışmamızda yazarın ‘Kalbin Sesi’ kitabı incelenmiş olup yazarın problemlere çözüm odaklı yaklaşımı tespitlerine varılmıştır.
Telif Hakkı (c) 2023 Rukiye Kır (Yüksek Lisans Öğrencisi)- Doç. Dr. Yakup Öztürk https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Dini Başa Çıkma Stratejilerinin Evlilikte Çatışma Çözme Becerilerine Etkisinin İncelenmesi
Evlilik, kadın ve erkeğin, birlikte yaşamak, çocuk yetiştirmek gibi amaçlarla bir araya gelerek oluşturduğu kurumdur. Evlilik yasal olduğu kadar inanç ve gelenekler ile desteklenen kültürel bir kurumdur. Evlilikte, kişilerin farklı aile öykülerinden gelmesi, farklı yaşam pratikleri olması, çatışmaları kaçınılmaz bir hale getirmektedir. Evlilik çatışması, eşler arasındaki ilişkide kendi isteklerini karşı tarafın engellediği veya engellemek üzere olduğu algılaması ile başlayan ve iki tarafın, algılarını, duygularını ve davranışlarını içeren bir süreçtir. Bu araştırmada evlilikte yaşanan çatışma çözme becerilerine, dini başa çıkma becerilerinin etkisinin araştırılması amaçlanmaktadır. Araştırmada çatışma çözme stilleri ölçeği kullanılmıştır. Ölçeğin alt başlıkları dört farklı çatışma çözüm stilini ele almıştır. Bunlar; olumlu çatışma çözüm stili, olumsuz çatışma çözüm stili, boyun eğme ve geri çekilmedir. Evlilik ve din arasında ise insanlık tarihi kadar eski bir ilişki vardır. Dinler evlilik ve aile ilişkilerini düzenleyen, etkileyen öğreti ve uygulamalara sahiptir. Dinin aktarılması için de öğreti ve uygulamalarının öğretileceği aile ortamı önemlidir. Bu karşılıklı ilişki çiftlerin evlilik ilişkilerinde yaşadıkları çatışmalarda kullandıkları çözüm becerilerini etkilemektedir. Dinin etkisinin görüldüğü diğer bir alan da, bireyi strese sokan durumlarla başa çıkma sürecinde, bireylerin dinden faydalandığı, dini başa çıkma stratejileridir. Yapılan çalışmada dini başa çıkma stratejileri olumlu ve olumsuz olarak iki boyutta ele alınmıştır. Olumlu dini başa çıkmada Tanrı ile güvenli bir ilişki kurma söz konusudur, dua, ibadet etme, hayra yorma, tevekkül olumlu basa çıkma stratejilerindendir. Olumsuz dini başa çıkma ise yaşanan stresli durumlarla, başa çıkmada Tanrı tarafından kişinin cezalandırıldığını düşünmesi gibi stratejiler söz konusudur. Literatüre bakıldığında evlilikte çatışma çözme becerileri ve dini başa çıkma stratejilerinin bir arada ele alındığı çalışmaya rastlanmamıştır. Bu açıdan bakıldığında çalışmanın literatüre katkı yapacağı düşünülmektedir. Bu çalışmada dini başa çıkma ölçeği ve çatışma çözüme stilleri ölçeği ile demografik bilgi formu kullanılmıştır. Ankara ilinde 135 kadın ve 115 erkek katılımcının olduğu çalışmada, olumlu dini başa çıkma stili ile yaş, eğitim ve cinsiyet değişkenleri arasında ilişki olduğu, kadın katılımcıların erkek katılımcılardan daha çok olumlu dini başa çıkma stilini kullandığı, yaş ve eğitim seviyesi arttıkça olumlu dini başa çıkma stilinin daha çok kullanıldığı görülmüştür. Ekonomik durumun ise dini başa çıkma stili ile ilişkisi bulunamamıştır. Araştırma sonucunda olumlu dini başa çıkma stili ile olumlu çatışma çözme stili arasında pozitif yönde ilişki tespit edilmiştir. Kadın katılımcıların olumsuz çatışma çözme stilini, erkek katılımcılara oranla daha çok kullandığı, geri çekilme ve boyun eğme stilinin ise erkek katılımcılar tarafından daha çok kullanıldığı, eğitim seviyesi ve yaşın artmasıyla birlikte olumlu çatışma çözme becerilerinin daha çok kullanıldığı görülmüştür. Olumsuz dini başa çıkma stili ile boyun eğme ve geri çekilme çatışma çözme stili arasında ilişki bulunmazken, olumsuz dini başa çıkma stili ile olumsuz çatışma çözme stili arasında pozitif yönde ilişki bulunmuştur.
Sosyal ve Davranış Bilimleri, Rehabilitasyon
Telif Hakkı (c) 2023 Dicle Selek (Yüksek Lisans Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Kitaplarında Yer Alan Alevîlik ve Bektaşîlik ile İlgili Konuların Değerlendirilmesi
Çalışmanın konusu Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (DKAB) ders kitaplarında yer alan Alevîlik ve Bektaşîlik ile ilgili içeriğin incelenmesidir. Çalışma kapsamını 2018’de oluşturulan Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı’na uygun olarak hazırlanan, MEB Talim ve Terbiye Kurulu’nun 28 Mayıs 2018 tarihli 78 sayı kararıyla onayladığı Gezegen Yayıncılık’a ait 7. sınıf ve Gün Yayıncılık’a ait 12. sınıf ders kitapları oluşturmaktadır. Zira Alevîlik ve Bektaşîlik, yalnızca 7. ve 12. sınıf DKAB ders kitaplarında ele alınmıştır. Çalışmada DKAB müfredatında yer alan Alevîlik ve Bektaşîlik ile ilgili içeriğin hangi açıdan oluşturulduğunun tespiti amaçlanmaktadır. Alevîlik ve Bektaşîlik, 7. sınıf DKAB ders kitabı 5. ünite ve 12. sınıf DKAB ders kitabı 3. ünitede “İslam Düşüncesinde Tasavvufî Yorumlar” kapsamında “Alevîlik ve Bektaşîlik” başlığı altında detaylı detaylı şekilde işlenmektedir. Ders kitapların doğru bir bilgi içeriğine sahip olması önem taşımaktadır. Bu nedenle DKAB ders kitaplarda yer alan bilgilerin incelenmesi zorunlu hâle gelmiştir. Alevîlik ve Bektaşîlik’e dair kavram ve konuların kitaplarda nasıl işlendiğinin incelenmesi, Alevîlik ve Bektaşîlik’in doğru anlaşılması ve anlatılması açısından önemlidir. Bu doğrultuda DKAB kitaplarındaki Alevîlik ve Bektaşîlik’e ait kavram ve erkânlar tespit edilmiştir. Çalışmamızın temel kaynaklarını Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (İlkokul 4, Ortaokul 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar), DKAB Dersi Öğretim Programı (Ortaokul 9, 10, 11 ve 12. Sınıflar), 7. ve 12. sınıf DKAB ders kitapları oluşturmuştur. Çalışmamızda nitel yaklaşım ve literatür tarama yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın sonucunda Devlet’in gelenek mensuplarını muhatap alarak anlayışlarını müfredata yansıttığı anlaşılmıştır. Ancak Alevîlik ve Bektaşîlik çatısı altında değerlendirilen bütün gruplardaki ortak kabullerin hepsinin özelliklerini içinde barındıracak şekilde bir anlatım yakalanamadığı da görülmüştür. Kitaplarda, Alevî ve Bektaşîlik geleneğinin ana kaynakları Buyruk ve Makalat kullanılarak verilen bilgilerin doğruluğunun teyit edildiği anlaşılmıştır. Buna karşın kitaplarda Alevîlik ve Bektaşîlik kavramlarının ‘aynı’ olarak değerlendirmesi, içlerinde barındırdıkları farklılıklara yer verilmemiş olması isabetli bulunmamıştır. Konunun muhtevasının uzmanlar tarafından daha kapsamlı bir şekilde araştırılarak ortaya konulması ve DKAB branş öğretmenlerine yönelik seminerler düzenlenmesi faydalı olacaktır.
Telif Hakkı (c) 2023 Fatma Şentürk (Yüksek Lisans Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kozmopsişizm: Evren-Tanrı Anlayışının Bir Eleştirisi
Doğaya veya evrene tanrısallık atfetme girişimi eskiden beri olagelmiştir. Klasik teizmden farklı olarak bu girişimler, Tanrı’yı evrenin dışında aramak yerine, evrenin kendisini bir tanrı olarak görürler. Günümüzde de benzer bir tartışmanın kozmopsişizm (cosmopsychism) bağlamında dile getirildiğini gözlemlemekteyiz. Kimi düşünürler, evrenin tümünün kendine özgü bir bilince sahip olduğunu öne sürer. Kozmopsişizm, evrenin bilinçli olduğu veya birtakım psikolojik özellikler sergilediği şeklindeki görüşe verilen isimdir. Bu durum, kimilerine göre, evreni bir tanrı olarak görmeyi mümkün kılmaktadır. Elbette böyle bir tanrı fikri, birçok açıdan klasik teizmin tanrı anlayışından ayrışır. Örneğin kozmopsişist bağlamda öne sürülen evren-tanrı her şeye gücü yeten, mucizeler gerçekleştirebilen, insanlarla iletişime geçen yahut onlardan ibadet gibi birtakım beklentileri olan bir tanrı değildir. Ancak bu durum, söz konusu düşünürlere göre, onu bir tanrı olarak görmenin önünde bir engel değildir. Zira o, hâlâ tanrısal diyebileceğimiz birtakım sıfatlar taşır. Bunlardan öne çıkan bazıları, tek (benzersiz) olma, her şeyi bilme ve hürmete layık olma gibi sıfatlardır. Bir diğer ifadeyle, evren, nevi şahsına münhasır bir bilince sahiptir, tektir ve daha büyüğü yoktur, bu nedenle de hürmete layıktır, aynı zamanda da evrendeki her değişimin farkında olması sebebiyle her şeyi bilendir. Philip Goff ve David Skrbina gibi kozmopsişistler, böyle bir varlığın tanrı olarak görülebileceğini öne sürmektedirler. Hatta bu şekildeki bir tanrı anlayışının teizmden daha makul olduğunu savunmaktadırlar. Ancak burada tartışmaya açık birçok husus görünmektedir. Evrenin bilinçli olması ne demektir? Mutlak kudret sahibi olmayan bir varlık neden tanrı gibi hürmete layıktır? Yahut böyle bir tanrı inancının getirileri nelerdir? Bu çalışma, söz konusu sorular bağlamında, (Goff ve Skrbina gibi felsefecilerin) evrenin tanrı olduğu şeklindeki güncel iddiaları eleştirel bir biçimde ele almayı hedeflemektedir. Burada, evrene bilinç atfedilmesi durumunda dahi onun bir tanrı olarak görülemeyeceği, bunun için gereken önemli niteliklerden yoksun olduğu öne sürüldü. Ayrıca bir varlığın, yalnızca bizden daha büyük bir bilinç olmasının, onun hürmete layık olduğu sonucuna bizi götürmeyeceği iddia edildi.
Telif Hakkı (c) 2023 Dr. Öğr. Üyesi Aykut Alper Yılmaz https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Farklı Paydaşlar Perspektifinden Kentsel Dönüşüm ve Soylulaştırma: Ankara, Yenimahalle Mehmet Akif Ersoy Mahallesi Örneği
Kentsel dönüşüm projeleri kentlerin atıl bölgelerinin yeniden kullanıma kazandırılması amacıyla uzun yıllardır büyükşehirler başta olmak üzere Türkiye genelinde uygulanmaktadır. Birçok alanı etkileyen neoliberal politikalar Türkiye’deki kentleri ve kentsel dönüşüm politikalarını da etkilemektedir. Bu bağlamda kentsel dönüşüm sürecince eşit faydanın gözetilmediği ve rant kaygısıyla beraber toplumsal ayrışmadan söz etmemiz mümkündür. Bu durumu araştırmak için Ankara Yenimahalle ilçesinde 2010 yılında kentsel dönüşüm uygulanan Mehmet Akif Ersoy Mahallesi incelenmiştir. Bu proje Yenimahalle belediyesi ve özel sektör (YDA inşaat firması) iş birliği içerisinde gerçekleştirilmiştir. Kentsel dönüşüm neticesinde bölgeye inşa edilen YDA Park Avenue Konutları bölgenin sosyal ve ekonomik dinamiklerini derinden etkilemiştir. Bu durum bölge sakinlerinin yaşam standartlarını olumsuz etkilemiştir. Ayrıca bölge halkına tahsis edilen Mehmet Akif Ersoy Konutları’nın birçok hizmetten eksik bırakılması zaten yaşam tarzları değişen bölge halkının yaşam standartlarını yükseltecek herhangi bir katkı sağlama noktasında eksik kalmıştır. Bu araştırma aracılığıyla her iki sitede ikamet eden ve bölgedeki sosyal donatıları kullanan katılımcılarla mülakatlar yapılarak kentsel dönüşümün sosyal ve ekonomik çıktıları tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırma kapsamında nitel (qualitative) araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sürecinde öncelikle yapılan literatür araştırması ile araştırmanın çerçevesi oluşturulmuş ve devamında yarı yapılandırılmış mülakat ile birincil veriler elde edilmiştir. Araştırma sürecinde örneklem seçimi araştırma bölgelerine göre değişiklik göstermiştir. YDA Park Avenue Konutları ve Mehmet Akif Ersoy Konutları’nda kartopu örnekleme yöntemi izlenmiştir. Bu yöntem sayesinde özellikle Mehmet Akif Ersoy Konutları’nda bölge sakinleri arasında bulunan eski gecekondu sahiplerine ulaşmak kolaylaşmıştır. Araştırmanın üçüncü grubu olan YDA Park Avanue sosyal yaşam alanını kullanan bireylere ulaşmak içinse rastgele örneklem yöntemi kullanılmıştır. Araştırma süreci doyma noktasına kadar devam ettirilmiş ve toplam 48 kişi ile görüşülmüştür. Araştırma sonucunda elde edilen verilere göre kentsel dönüşüm projesi katılımcılar tarafından genel anlamda başarısız olarak nitelendirilmektedir. Kentsel dönüşümün ilk muhatabı konumunda olan eski gecekondu sahipleri dönüşümün amacını ekonomik rant olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle kendilerine sunulan yeni yaşam tarzlarını modern bir gecekondu şeklinde ifade etmektedirler. Kentsel dönüşüm sonrasında bölgeye taşınan katılımcılar içinse dönüşüm projesi bölgenin konumu nedeniyle oldukça başarılıdır. Ancak dönüşümün daha adaletli şekilde gerçekleşmesinin gerektiğini de eklemektedirler. Son olarak kentsel dönüşüm sonrasında bölgenin dinamiklerine uygun yapılan sosyal yaşam alanını kullanan katılımcılar dönüşüm sonrasında bölgenin hareketliliğinin arttığını ve güvenle tesisleri kullanabildiklerini belirtmektedirler. Bu nedenle sosyal alanları kullanan kişiler kentsel dönüşümün bölge için oldukça yararlı olduğunu düşünmektedirler. Araştırma bulguları dikkate alındığında kentsel dönüşüm projesinde ekonomik kaygıların oldukça önemsendiği, buna ek olarak yeni çöküntü alanlarının oluştuğu tespit edilmiştir. Örneklemden hareketle kentsel dönüşüm projeleri fiziksel olarak yenilenmenin yanı sıra rant ve soylulaştırma gibi sonuçları da beraberinde getirebilmektedir. Sonuç olarak müstakil bir örnek olarak Mehmet Akif Ersoy ve YDA Park Avanue konutları neoliberal kent politikaları açısından bir prototip olma hüviyetine sahiptir. * Dr. Öğr. Üyesi Yahya Aydın danışmanlığında yürüten bu çalışma “2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Desteği Programı” kapsamında TÜBİTAK tarafından desteklenmiştir.
Telif Hakkı (c) 2023 Hatice Kayıkcı (AYBÜ Sosyoloji Bölümü Mezunu)- Dr. Öğr. Üyesi Yahya Aydın https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Titmuss, Therborn ve Andersen’in Sosyal Devlet Modellerinin İncelenmesi
Devletler, tarih boyunca karşılaştığı tarım devrimi, endüstri devrimi gibi birçok durumdan toplumsal, ekonomik ve siyasal açıdan önemli ölçüde etkilenmişlerdir. Bu durum, devletlerin özellikle uyguladığı yönetim modellerini etkileyip dönüştürmüştür. Bu noktada, endüstri devriminin ardından 1929 ekonomik kriz sonrası devletler, yönetim ve siyasal yapısını değiştirmesiyle sosyal devlet kavramını ortaya çıkarmışlardır. Sosyal devlet dönemi, özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren yayılması ile Ⅱ. Dünya Savaşı sonrası 1970’lere kadar ki ‘Altın Çağı’ olarak adlandırılan süreçte, ülkelerin yoğun olarak refah hizmetlerini sundukları dönemdir. Ülkelerin bu refah hizmetlerini, her devletin yapısından ve ideolojisinden kaynaklı farklı uygulama dereceleri vardır. Bu farklılık, her ülkede farklı sosyal refah rejimlerinin oluşmasını ve bunların sınıflandırmalarını yapan çeşitli sosyal devlet modellerini ortaya çıkarmıştır. Bu araştırma, her ülkedeki sosyal refah hizmetlerinin farklılığını ve sınıflandırmasını yansıtan üç sosyal devlet modelini analiz ederek, hangi ülkenin hangi sosyal devlet rejimine dâhil olduğunu ve 20. yüzyıldaki siyasal, ekonomik ve toplumsal alandaki önemli gelişmeleri ortaya koymak açısından oldukça önemlidir. Yapılan araştırmayla üç sosyal devlet modelinin karşılaştırılarak analiz edilmesi, sosyal devlet anlayışına yeni bir boyut kazandırmak, ülkelerin sosyal refah hizmetlerindeki farklılığını vurgulamak ve bu farklılıklara göre sınıflandırılan sosyal devlet modellerinin yaklaşımlarına dikkat çekmek temel amaçtır. Farklı sosyal devlet modellerini incelemek için ilgili araştırmacılar hakkında kitap, makale incelemesi yapılarak detaylı bir literatür taraması yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen bilgilerle, özellikle Titmuss, Therborn ve Andersen’in sosyal devlet modelleri analiz edilmiştir. Bu bağlamda, her birinin farklı yaklaşımlarına göre farklı sınıflandırma yaptıkları ve her ülkenin farklı sosyal devlet modeline dâhil olduğu vurgulanmıştır. Her bir sosyal devlet modeli incelendiğinde, Titmuss kalıntı refah, endüstriyel refah ve kurumsal-yeniden bölüşümcü refah şeklinde tasnif yaparken, Therborn tasnifini sosyal devletin sunduğu sosyal hakların düzeyi ve emek piyasası ile tam istihdama yaklaşımı göz önüne alınarak yapmıştır. Andersen’in tasnifi ise modellerin içerisindeki en geniş ve detaylı sosyal devlet yaklaşımı olup, sosyal hakların kurumsallaşması ve temel ihtiyaçların piyasa dışına çıkarılması gibi ölçütlere göre tasnifini yapmıştır. Ayrıca, Andersen dekomodifikasyon denilen yeni bir tasnife de yer vererek diğer araştırmacılardan farklılığını ortaya koymuştur. Sonuç itibariyle, sosyal devletleri sınıflandırmada diğer modellere kıyasla Andersen’in modeli, daha geniş bir sosyal devlet anlayışına sahiptir ve sosyal devletleri daha kapsamlı bir şekilde tasnif ettiği görülmüştür. Tismuss, Therborn ve Andersen’in her biri sosyal devlete yönelik farklı yaklaşımlar ortaya koymaları ile modeller oluşturmaları, her bir sosyal devletin ideolojisi ve siyasi yaklaşımının daha iyi kavranabileceği anlamına gelmektedir.
Sosyal ve Davranış Bilimleri, Sosyal Hizmet ve Sosyal Politika
Telif Hakkı (c) 2023 Büşra Tekcan (Doktora Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mazhar-ı Envâr ve Keşf-i Esrâr Adlı Eserdeki Bazı Unsurların Tasavvufi Açıdan İzahı
Bu çalışmada Topkapı Sarayı Kütüphanesi EH1294 numarada kayıtlı bulunan ve üzerinde herhangi bir çalışma yapıldığı tespit edilemeyen, geniş ölçekli tasavvufi kavramlara sahip olan Mazhar-ı Envâr ve Keşf-i Esrâr adlı eserdeki bazı unsurların tasavvufi açıdan incelenerek izahı yapılmıştır. Tasavvufun temel kaynakları arasında sayılan Kuşeyrî Risâlesi’nde tasavvuf “Tebeu’t-tâbiîn döneminden sonra dinin hükümlerine büyük bir titizlikle dikkat eden zümrenin zamanla ortaya çıkan bidatlara karşı ehl-i sünnet seçkinlerinin, her an Allah ile birlikte olma ve gafletten sakınma gayretleri.” şeklinde tanımlanmıştır. Bu usûlün zâhirde ve bâtında şeriatın edeplerini yerine getirme, dünya ile ilgili olan konularda aşırıya kaçmadan ölçülü bir şekilde hareket etme, kişinin ibadetlerini çoğaltma yerine kulluk kalitesini yükseltme ve nefsi arındırabilme çabası şeklinde tanımlamak yerinde olacaktır. Eski Türk Edebiyatı alanında araştırmacılar için önemli bir alan olan ve tasavvufun; ahlak, ibadet, marifet, bilgi, felsefe gibi pek çok yönünün olması literatüre önemli katkı sağlamıştır. Bu alanda kaynak mahiyetindeki tasavvufi eserlerin zamanla çoğalması kütüphanelerimizin yazma eser bölümlerinde çalışılmayı bekleyen pek çok eserin artmasına keşfedilmeyi beklemesine neden olmuştur. Bu eserlerden olan ve üzerinde çalıştığımız Mazhar-ı Envâr ve Keşf-i Esrâr’ın müellifi hakkında bir bilgiye rastlanılmamış olup sadece eserin 18. yüzyılda Mevlânâ İsmail Paşa’ya sunulduğu tespit edilmiştir. 50 varaktan oluşan söz konusu eser; bir mukaddime, iki bölüm ve bir hatimeden oluşur. Tasavvufi konuları ihtiva eden mensur bir eser olmasının yanında manzum parçalar ile de desteklenerek edebi mahiyeti güçlendirilmiştir. Eserin âlemler bahsi olarak belirtilen ve son bölüm olarak iktibas edilen bölümünde verilen mesajdan anlaşılan, bu âlemlerin hakikat olduğu ve bu konu anlaşıldığı taktirde, tasavvufun bina edildiği yerin öneminin daha somut bir şekilde ifade edilebileceği ortaya konulmaktadır. Eserin değerlendirmesine başlarken zahirî ilimlerce kabul edilmiş hususların bir yansıması çerçevesinde yürüyeceğimizi düşünmüştük. İncelemede ilerledikçe tasavvuf öğretisinin akıl duvarlarını da yıkarak daha ötesine geçme öğretisinin yanında Yaratıcı’ya daha yakın olma kavramlarına sahip bir öğretiyi hedef aldığını fark edip çalışmamızı bu yönde yeniden gözden geçirerek bu gizemli kaynağı daha anlaşılabilir bir hâle getirmeye çalıştık. Çalışmamızın kapsamı çok geniş bir literatüre sahip olmasına rağmen, bir bildirinin sınırlarını aşmasından dolayı eserin genel bir muhtevasının ortaya konularak en belirgin işlenen tasavvufi unsurlardan lâhût, ceberût ve misâl olmak üzere dört âlem eserdeki ve Eski Türk Edebiyatındaki, tanım ve örnekleriyle karşılaştırılarak ele alınmıştır. Ayrıca eserin değerlendirme aşamasında farklı bir açıdan bakılması sebebiyle de tasavvuf alanına ve okuyucuya yeni bir bakış getirmesi yönüyle önem taşımaktadır. Eser gerek mensur gerekse manzum bölümleri ile günümüzde tasavvuf üzerine yapılan çalışmalara farklı bir ivme kazandıracak mahiyettedir. Üslup ve muhtevası yönünden de Türk edebiyatı açısından bir kazanım olacağı kanaatindeyiz.
Telif Hakkı (c) 2023 Rümeysa Kayaoğlu (Yüksek Lisans Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Torbeşlerin Kökeni Üzerine Bir İnceleme: Yukarı Vranofça Örneği
Torbeşler anadil olarak Makedonca konuşan ve Makedonya’da yaşayan Müslüman bir halktır. Yukarı Vranofça (Gorno Vranovtsi) köyü Köprülü şehrine bağlı bir Torbeş köyüdür. Köyün tamamı 1950 yılından sonra İzmir’in muhtelif noktalarına göç etmiştir. Makedonya’da yaşayan Torbeşlerin tarihleri, kültürleri ve dilleri üzerine incelemeler yaparak kökenlerini açıklığa kavuşturmak bu çalışmanın konusudur. Torbeşler Makedon/Slav Müslümanlar mıdır, Osmanlı öncesi Balkanlara yerleşen Kuman-Peçenek bakiyeleri midir yoksa Osmanlı devrinde Makedonya’ya yerleşen yörüklerden midir? Çalışmamızda bu soruların cevapları aranmakta ve çalışmamız Kuzey Makedonya bölgesini kapsamaktadır. Makedonya’dan Türkiye’ye göç etmiş olan Yukarı Vranofçalı Torbeşler ile sözlü tarih çalışması yapılmış ve kaynaklarla karşılaştırılarak sonuca varılmıştır. Torbeşler Makedonya’nın Köprülü şehri çevresi, Debre/Rekalar bölgesi, Delçevo ve Makedonski Brod şehirleri çevresinde yaşamaktadırlar. Bu bölgelerde yaşayan Torbeşler 1950 yılından itibaren İzmir’e göç etmeye başlamışlardır. Torbeşlerin kökenine dair 20. Yüzyılın başlarına kadar yazılı bir kaynak gözükmemektedir. Yugoslavya Krallığı ile birlikte Torbeşlerin isimlerine rastlamaya başlamaktayız. Bu tarihten önce Osmanlı arşiv kaynaklarında Müslüman ve Türk kültür dairesi içerisinde kayıtlarına rastlanır. Günümüzde Makedonya ve Türkiye’deki Torbeşlerin geneli kendilerini Türk olarak tanımlamaktadırlar. Yaptığımız sözlü tarih çalışmaları neticesinde Yukarı Vranofça köyünden Torbeşler; Yugoslavya Krallığının asimile politikası ile dillerini unuttuklarını ama dinlerinden vazgeçmediklerini aktarmışlardır. Yukarı Vranofça köyüne ise Rekalar bölgesinden göç ettiklerini, atalarından dinlediklerini aktarmaktadırlar. Bunun yanı sıra Makedonya ve Sırbistan’daki birçok tarihçi Torbeşlerin Mijak isimli Slav halkının Müslümanlaşmış bir kısmından ortaya çıktığını aktarmaktadır. Makedonca dışında dil bilmeyen Melamî Müslüman olan Vranofçalılar kendilerini Türk olarak tanımlamaktadırlar. 1831 Tarihli ilk Osmanlı nüfus sayımındaki müslim defterinde Vranofça-i Bala isimli köyde Arnavutların yaşadıkları gözükmektedir. Sözlü tarih kaynaklarını doğrular nitelikte Vranofçalı Torbeşler, Rekalar bölgesinden Vranofça’ya daha bu dönemde göç etmemiş gözükmektedirler. Torbeşlerin Kuman-Kıpçak kökenlerine dair görüşler sunanların kaynakları yetersiz kalmıştır. Torbeş etnoniminin açıklamasını Türkbaşlar olarak sunanların kaynağı yetersizdir. Sözlü kaynaklara göre; dinlerini birkaç torba çökelek için sattıklarından dolayı torbacı kelimesinden bozma Torbeş ismi bu halka verilmiştir. Torbeşlerin Torba Oğlanları, Torba Acemileri olarak da bilinen Acemi Ocağı ile bağlantısı olduğunu öne sürenler de vardır. Torbeşler geçimlerini gurbette çalışarak sağlayan bir topluluktur. Gurbete giderken yanlarında sadece bir torba aldıklarından, Torbeş etnoniminin yerleşme olasılığı daha yüksektir. Nitekim Vranofça’dan İzmir’e göç eden Torbeşlerin büyük çoğunluğu İzmir’den Almanya’ya gurbetçi olarak çalışmaya gitmiştir. Vranofçalı Torbeşler kutladıkları bayramlar ile de Makedonya Yörüklerinden ayrılmaktadırlar. Vranofçalıların kutladıkları Letnik, Blogovets ve Bogorodisa gibi özel günler Ortodoksluk ile alakalıdır. Bu kültürel öğeler Torbeşlerin Osmanlı Devrinde Müslümanlaşarak Türkleştikleri tezini güçlendirmektedir. Lakin günümüzde Torbeşlerin geneli kendilerini Türk kültür dairesi içinde değerlendirerek Türk olarak görmektedir.
Telif Hakkı (c) 2023 Barış Pehlivan (Yüksek Lisans Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
İstanbul Bâb Mahkemesi 3 Numaralı Sicil’de Mirastan Çekilme: Tehârüc
Osmanlı Kadı Sicillerinde miras paylaşımının çeşitli şekillerde yapıldığı görülmektedir. Bunlardan biri de tehârüc yöntemidir. Tehârüc, vârislerin terekedeki haklarından bir mal karşılığında veya karşılıksız feragat etmeleri anlamına gelen bir İslam miras hukuku terimidir. Mahkeme kayıtlarından yola çıkarak yaklaşık üç buçuk asır önceki Osmanlı İstanbul’unda yaşayan insanların miras hakları konusundaki davalaşmalarına ulaşmak mümkündür. Miras haklarını alamayan bazı vârisler tehârüc yoluyla sulhle anlaşmayı tercih etmişlerdir. Belgelerde görüldüğü üzere tehârüc yoluyla sulh yapan vârislerin hiçbiri kendi hisselerindeki asıl payı veya paylarının bir kısmını alamamış, belli meblağlar karşılığında diğer vârislerle anlaşarak sulh yapmışlardır. Bu çalışmada İstanbul Kadı Sicilleri Bâb Mahkemesi 3 Numaralı Sicil’de (H. 1077/M.1666-1667) yer alan tehârüc belgelerini inceleyerek mahkemeye yansıyan tehârüc davalarının içeriği ve sonuçları hakkında değerlendirme yapmak amaçlanmıştır. Bu araştırmada sorun belirleme, veri toplama, veri analizi, sonuçları yorumlama yöntemleri uygulanmıştır. Buna göre araştırmada Bâb Mahkemesi 3 Numaralı Sicil taranarak 14 tehârüc davası belirlenmiştir. Tehârüc belgelerinin dili (diplomatik), içeriği, tehârüc belgesinde yer alan taraflar, tehârüc ile sulh yapanların kimlikleri, miras haklarından ne miktarlarla ve kiminle anlaşarak feragat ettikleri belirlenmiştir. Vârislerden bazılarının belgede miktarı belirtilen terekedeki haklarından vazgeçtikleri ve terekeyi elinde bulunduran kişi ile sulh yaptıkları görülmektedir. Bu sicilde yer alan tehârüc davalarının hepsinde vârisler terekede bulunan kendi miras hisseleri yerine terekeyi elinde bulunduran diğer vârisle belgede belirtilen meblağda para karşılığında anlaşarak sulh yapmışlardır. 14 davanın dördünde vârisler nakit para ile birlikte önceki bazı borçlarına karşılık sulh yapmışlardır. Bu davaların üçünde taraflar gayrimüslimdir. İlgili davaların altısında yalnızca kadınlar, altısında yalnız erkekler, iki davada ise hem kadın hem erkek vârisler terekeye el koyan vârisle (vâzıu’l-yed) tehârüc yoluyla sulh yapmışlardır. Bu davaların beşinde arabulucuların aracılığı (tavassutu’l-muslihîn – vesâtatü’l-müslimîn) ile dava tehârücle sonuçlanmış ve bu beş davanın ikisinde vârisler arasında çokça münazaa (münâza‘ât-ı kesîre) yaşanmıştır. Tehârüc meseleleri incelendiğinde sulh yapan tarafın gönül rızasıyla anlaştığını iddia etmek mümkün görünmemektedir. Bazı davalarda açık şekilde görüldüğü üzere kimi vârisler terekeyi elinde bulunduran diğer vârislerden talep ettikleri halde haklarını alamadıkları için tehârücle sulhe rıza göstermişlerdir. Şer‘î mahkemelerin talep edilmeksizin (bazı durumlarda müdahale hakkı saklı olmakla birlikte) miras meselelerine müdahale etmemesi, eğer vârisler taksim talep ederse kassamların terekeden resm-i kısmet adı verilen belli oranda vergi almaları, aile içi meselelerin mahkemeye taşınmasından duyulan tedirginlik gibi durumlar nedeniyle vârislerin tehârüce rıza göstermeleri her zaman mümkündür. Tehârüc belgeleri hüccet niteliğinde olduğundan sulhe rıza gösterenin karşı tarafın zimmetini ibrası kayıt altına alınarak ileride yaşanması muhtemel miras hak taleplerinin önüne geçilmiştir. Mirasla ilgili tarihsel problemlerin çözüm yollarından biri olarak görülen tehârüc her ne kadar bir sulh türü olarak sorunları çözüyor görünse de tehârüce rıza gösteren tarafın mutmainliği tartışılabilir. Tarihsel kayıtlar miras anlaşmazlıklarının insanlığın kadim sorunu olduğunu da göstermektedir.
Telif Hakkı (c) 2023 Dr. Öğr. Üyesi Ayşe Şimşek https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
14-15 Yaş Grubuna Yönelik Din Eğitiminde Ailenin Rolü: Sivas Örneği
Ergenlik, bireyin çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir. Bu süreçte birey fizyolojik, ruhsal ve zihinsel olarak birtakım değişiklikler yaşar. Zihinsel olarak yaşanılan değişikliklerden en önemlisi de bireyin soyut düşünme becerisi kazanmasıdır. Soyut düşünme becerisi ile beraber birey, soyut olan dinî kavramları algılamaya başlar. Aynı zamanda çocukluktaki Allah tasavvuru bu dönemde ruhanî bir boyut kazanır. Ergenlik döneminde bireyin sahip olacağı dinî tutum ve düşünceler hayatında derin izler bırakır. Bireyin dinî gelişim sürecinde birden çok faktör etkili olmaktadır. Bu faktörlerin en önemlisi de bireyin doğumundan itibaren içerisinde bulunduğu aile ortamıdır. Yapılan araştırmada 14-15 yaş grubundaki gençlerin din eğitiminde ailelerinin rolü ele alınmıştır. Ailede verilen din eğitiminin ve anne-babanın dindarlığının gençler üzerindeki etkisi konu edinilmiştir. Dinî değerlerin ve düşüncelerin oluşmaya başladığı ergenlik dönemi, aynı zamanda din eğitimi açısından da önem arz etmektedir. Araştırmada bireyin din eğitimi açısından kritik bir dönem sayılan ergenlikte ailelerin gençler üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Ergenlik döneminde birey, dinî konularda kendisine özdeşim kurabileceği kişiler arar. Gençlerde sağlıklı bir dinî gelişimin gerçekleşebilmesi için aile bireylerinin dinî yaşantıları ile örnek olmaları gerekmektedir. Bu doğrultuda araştırmada ailedeki din eğitiminin, anne-babaların dinî yaşantılarının ve düşüncelerinin gençlerin dinî gelişimlerine olan etkisini ortaya koymak amaçlanmıştır. Araştırmada 14-15 yaş aralığındaki gençlerin dinî tutum ve davranışları üzerinde anne-babalarının etkisi anket tekniği kullanılarak incelenmiştir. Çalışma Sivas ilinde yaşayan 2021-2022 eğitim öğretim yılında beş farklı lisede eğitim gören 309 lise öğrencisinin katılımı ile gerçekleştirilmiştir. Anket aracılığıyla elde edilen veriler SPSS paket programına kodlanmak suretiyle yüklenmiştir. Ankette yer alan ifadelerin seçilme sayıları ve yüzdeliklerine dair bilgilerin verilmesinin ardından, katılımcıların demografik özelliklerinin ölçekte yer alan ifadelere göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek için khi-kare testi uygulanmıştır. %95 güven aralığında hata payı 0,05 olarak incelenmiştir. Araştırma sonucunda ailelerin, gençlerin dinî tutum ve davranışları üzerinde etkili oldukları anlaşılmıştır. Ailede verilen din eğitiminin gençlerin dinî düşüncelerini etkilediği tespit edilmiştir. Öğrenmiş oldukları dinî bilgilerin çoğunluğunu ailelerinden edindikleri görülmüştür. Aynı zamanda gençlerin dinî konularda aile bireylerini örnek aldıkları tespit edilmiştir. Aile bireyleri içerisinde ise en fazla anneyi örnek aldıkları saptanmıştır. Cinsiyet açısından katılımcıların dinî konularda örnek aldıkları kişiler farklılık göstermemiştir. Dinî konuları aileleri ile konuştukları, bu konuda merak ettiklerini aile bireylerine sordukları tespit edilmiştir. Aile içerisinde dinî konularda en fazla soru sordukları kişinin anneleri olduğu görülmüştür. Cinsiyet açısından değerlendirildiğinde ise aile içerisinde dinî konularda soru sordukları kişiler arasında bir farklılığın olmadığı anlaşılmıştır. Anne-babaların dinî gerekliliklerini yerine getirmelerinin gençlerin dindarlığı üzerinde olumlu bir etkisi olduğu tespit edilmiştir. Sonuç itibariyle aile faktörünün ergenlik dönemindeki gençlerin dinî gelişim süreçlerinde etkili olduğu görülmüştür.
Telif Hakkı (c) 2023 Sena Sönmez (Yüksek Lisans Öğrencisi) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0